19 - ĐOẠN TRƯỜNG VÔ THANH - Phạm Thiên Thư (1-550)

Nguyên bản : ĐOẠN TRƯỜNG VÔ THANH
Tác giả : Phạm Thiên Thư
(NXB Trẻ - TP HCM- 2006)

ĐOẠN TRƯỜNG VÔ THANH (câu 1- 550)

gửi bởi tranngoc » 02/03/2008

ĐÔI LỜI PHI LỘ

Trước hết, xin gửi lời cáo lỗi đến anh Phạm Thiên Thư vì không thể liên lạc trước để có đôi lời xin phép về việc đưa tác phẩm Đoạn Trường Vô Thanh lên website này. Tuy vậy, cũng mong anh sẽ vui lòng cho phép chúng tôi đưa ĐTVT vào forum này để quảng bá cho mọi người biết thêm về anh và tác phẩm này.

Website http://www.truyenkieu.info là một trang tư liệu phi lợi nhuận, chỉ duy nhất một mục đích là phát huy văn hoá nước nhà nói chung và quảng bá Truyện Kiều của Nguyễn Du - một tác phẩm “đặc biệt” trong kho tàng văn hoá Việt- mà “Đoạn Trường Vô Thanh của anh lại được xem như một “Hậu Truyện Kiều”. Chẳng những thế, là một trong vài “Hậu Truyện Kiều” công phu và có giá trị nhất trong Thế kỷ 20. Bởi vậy cùng với mục tiêu "quảng bá và phổ cập Truyện Kiều của Nguyễn Du", chúng tôi cũng muốn quảng bá và phổ cập "Hậu Truyện Kiều". Nhưng nếu tác giả hoặc bất cứ cá nhân nào có liên quan đến "tác quyền" của ĐTVT không đồng tình với ý định của chúng tôi xin cứ liên hệ Ban Quản trị qua website này, chúng tôi sẽ xin cáo lỗi và gỡ bỏ ngay toàn bộ nội dung này.

Ban quản trị website mạo muội xin đưa tác phẩm này lên để các bạn thành viên và bạn đọc gần xa đọc và tham khảo thêm. Mọi ý kiến thắc mắc, đóng góp xin liên hệ tại forum hoặc email tranngoc_family@yahoo.com .

Trân trọng.

ĐOẠN TRƯỜNG VÔ THANH (câu 1- 550)

gửi bởi tranngoc » 02/03/2008 01:29:49 pm

ĐÔI LỜI PHI LỘ

Trước hết, xin gửi lời cáo lỗi đến anh Phạm Thiên Thư vì không thể liên lạc trước để có đôi lời xin phép về việc đưa tác phẩm Đoạn Trường Vô Thanh lên website này. Tuy vậy, cũng mong anh sẽ vui lòng cho phép chúng tôi đưa ĐTVT vào forum này để quảng bá cho mọi người biết thêm về anh và tác phẩm này.

Website http://www.truyenkieu.info là một trang tư liệu phi lợi nhuận, chỉ duy nhất một mục đích là phát huy văn hoá nước nhà nói chung và quảng bá Truyện Kiều của Nguyễn Du - một tác phẩm “đặc biệt” trong kho tàng văn hoá Việt- mà “Đoạn Trường Vô Thanh của anh lại được xem như một “Hậu Truyện Kiều”. Chẳng những thế, là một trong vài “Hậu Truyện Kiều” công phu và có giá trị nhất trong Thế kỷ 20. Bởi vậy cùng với mục tiêu "quảng bá và phổ cập Truyện Kiều của Nguyễn Du", chúng tôi cũng muốn quảng bá và phổ cập "Hậu Truyện Kiều". Nhưng nếu tác giả hoặc bất cứ cá nhân nào có liên quan đến "tác quyền" của ĐTVT không đồng tình với ý định của chúng tôi xin cứ liên hệ Ban Quản trị qua website này, chúng tôi sẽ xin cáo lỗi và gỡ bỏ ngay toàn bộ nội dung này.

Ban quản trị website mạo muội xin đưa tác phẩm này lên để các bạn thành viên và bạn đọc gần xa đọc và tham khảo thêm. Mọi ý kiến thắc mắc, đóng góp xin liên hệ tại forum hoặc email tranngoc_family@yahoo.com.

Trân trọng. 

Nguyên bản : ĐOẠN TRƯỜNG VÔ THANH

Tác giả : Phạm Thiên Thư

(NXB Trẻ - TP HCM- 2006) 

XƯA LÀ GIỌT LỆ 

Bức thứ nhất: 

(Giải bày tâm thức,

Thuý Kiều sau cuộc đoạn trường) 

Lòng như bát ngát mây xanh,

Thân như sương tụ trên cành Đông mai.

Cuộc đời-chớp loé mưa bay,

Càng đi, càng thấy dặm dài nỗi không.

Thân Tâm bệnh-nghiệp trần hồng

Lên đênh trầm nguyệt, bềnh bồng phù vân.

Giam trong Tài, Mệnh, Giả, Chân.

Trăm năm hồ dễ một lần bay cao.

Đau lòng chuốt tiếng đàn nao.

Năm cung nước chãy lại chao phận mình.(10)

Đời Kiều qua mấy nhục vinh,

Ngà, Nhân đã vượt, thế tình đã qua.

Đoạn Trường sổ gói tên Hoa,

Xưa là Giọt Lệ- Nay là Hạt Châu

Đầu trang

II. SỚM TẾCH BẾN HỒNG.

gửi bởi tranngoc » 02/03/2008 03:24:55 pm

II. SỚM TẾCH BẾN HỒNG.

Bức thứ hai:

(Thực chất tình yêu Kim Kiều)

Đền nhau tơ tóc duyên đầu

Ba năm – trăng dãi hoa dầu thế thôi.

Ý người – sóng nổi, mây trôi

Chốn xa tìm đến, đến rồi- lại đi.

Hiên Thu lần lữa cầm kỳ

Chén quỳnh lạnh rượu, câu thi biếng vần.(20)

-oOo-

Trước còn nể nguyệt ươm Xuân,

Lần hồi lối cũ sương ngần hạt sa.

Kể từ hương lửa một nhà,

Phôi pha - thì nhớ, đậm đà- thì quên.

Kiều xưa như suối qua triền,

Rêu khô lệ đợi, trăng phiền dáng theo.

-oOo-

Ngựa dong, phố sớm, thôn chiều.

Lang thang gió rụng, tiêu điều bụi bay.

Chàng Kim dường tỉnh dường say,

Mây xuôi nhớ tóc, hoa lay nhớ người.(30)

Mười lăm năm lại đơm tươi,

Duyên may, bọt sóng chim trời gặp nhau.

Lan xưa in đáy dòng sầu,

Trách chi con suối nhạt màu thời gian.

Trăng nao man mác tơ đàn,

Chừ nghe hờ hững đôi làn khói bay.

Lò trầm ai chửa ngừng tay,

Mà sao hơi lạnh như ngày mưa thưa.

Vui giờ nuối cái buồn xưa,

Chút gì để nhớ, để chờ, để không...(40) 

Tưởng đàn nối nhịp tơ đồng,

Thuyền trăng sớm tếch bến hồng bay lên.

Chơi vơi trong cõi diệu huyền,

Đời Kiều dệt một trường thiên tuyệt vời.

Đầu trang

gửi bởi tranngoc » 02/03/2008 05:09:36 pm

III.RUỔI RONG NHẬT NGUYỆT.

Bức thứ ba: 

(Vẽ cuộc du sơn, Kiều nhìn đôi hài của mình,

ngộ ra mọi cuộc tìm kiếm bi đát của kiếp người)

Nửa Thu nhân tiết đẹp trời,

Non nghiêng-bút dựng, mây đời, - mực sa.

Thênh thang cáng gấm, tàn hoa,

Chàng Kim ngựa trước, áo nhoà sắc mây.

Một nhà lên núi xem mây,

Rèm thưa hoa động, dấu giày sương đơm (50)

Kiệu dừng bãi núi cỏ thơm,

Lên cao mới biết là đường quanh co.

Giải sông xanh vẳng câu hò,

Lau vàng thấp thoáng cánh cò về trưa.

Bà Vương chỉ áng mây đưa,

"Chân trời mờ mịt, quê xưa chốn nào ?

Cuối thu hẳn chơm bông đào,

Vườn ta – ai biết giờ vào tay ai ?

Thân già như hạt sương mai,

Cố thôn liệu có còn vài đêm huyên ?" (60)

Vân thưa: "Trăm nhớ ngàn phiền,

Nhắc chi chuyện cũ hồ quên bấy ngày".

Kim rằng: "Sương nổi hoa lay,

Cố hương tưởng gợn gió mây rùng mình.

Lời xưa “Đất dưỡng trời sinh”

Không ơn ngô lúa, cũng tình trầu cau".

Kiều nghe, môi điểm khoé sầu,

Vời trông cái nhạn về đâu tít mù.

Rừng vàng hiu hắt hơi thu,

Ngàn hoa vẳng tiếng chim gù thiết tha (70)

Đầu sông dằng dặc sóng xa,

Chèo ai nhẹ lướt la đà khói giăng.

Tay Kiều rẽ lối sương băng,

Mắt nàng ẩn nửa vầng trăng dõi buồn.

Đá triền tựa ngó mây tuôn,

Bông may cỏ úa nẻo buồn hắt hiu.

Lưng non nhàn nhạt nắng chiều,

Trông hài mình- nhớ bao nhiêu dặm trường...

-oOo-

Tưởng Từ- yên ngựa thanh gươm

Ruỗi rong nhật nguyệt bốn phương là nhà (80)

Tưởng mình- thủa lỡ chân sa,

Cành nghiên, suối nhận kiếp hoa lạc loài.

Kim thì lẽo đẽo thiên nhai,

Mây bay gió thoảng, dấu ai mà tìm.

Mịt mờ cồn cát chân chim.

Lòng riêng hỏi mảnh trăng im cuối đường.

Rã rời bao dấu hài vương,

Gặp chi trong cuộc vô thường mà mong.

Cõi sầu sao rộng mênh mông,

Tìm đâu một chốn bụi hồng dung thân (90)

-oOo-

Chợt nghe tiếng trẻ trong ngần,

Trông lên Tiểu Nguyện đang lần bước hoa (*)

"Con tìm bá mẫu gần xa,

Bây giờ mới biết mẹ qua chốn này".

Kiều vời, bảo “Nguyện ngồi đây,

Con ơi, thử nắm bóng mây xem nào !”

Trẻ reo: “Mẹ bắt được sao ?”

Nàng cười, ôm Nguyện nghiêng vào vòng tay.

Chẳng ai bắt được mây bay,

Đêm đêm lơ lửng, ngày ngày lang thang.(100)

Khác chi cánh bướm nhuỵ vàng,

Tìm bay vơ vẩn dưới tàng hoa thơm

-oOo-

Thôn xa giải khói nhoà sơn,

Tà dương thẫm mảnh thâm sơn cuối trời.

Thoảng đưa tiếng gọi, tiếng mời,

A hoàn tìm đến, mở lời cung nghinh.

Bẩm thưa: “ Quan sắp đăng trình,

Thỉnh bà lên kiệu, về dinh kịp đoàn”

-oOo-

Sông Thu uốn lọn tơ vàng,

Bèo xuôi biêng biếc, sóng vàng dập dìu.(110)

Chim di xao xác đường chiều,

Dường tha lác đác ít nhiều hạt sương.

Non nghiêng vách tía trời hường,

Sau lưng của núi mây vương mịt mờ.

Chú thích:

* Tiểu Nguyện là con của Kim Trọng và Thuý Vân

Đầu trang

IV.BÔNG CHỜ BÊN SÔNG

gửi bởi tranngoc » 03/03/2008 11:56:51 am

IV.BÔNG CHỜ BÊN SÔNG

Bức thứ tư: 

(Kiều ngồi tựa hiên trăng mơ thấy

bay lên như cánh hạc trời

trong âm đàn chưa dứt tắt của lòng nàng.) 

Kiều ngồi ngó mảnh trăng tơ,

Chùm sao Thu nở bông chờ bên sông.

Mênh mang dặm biếc cồn hồng,

Cúc tươi cánh nguyệt, liễu hồng tơ mây.

Phòng Thu trầm biếng hương gây,

Vườn trăng thêu nhạt dấu hài lối qua.(120)

Côn trùng rỉ rả âm ba,

Gió đêm lãng đãng mưa ngà tơ phơi.

Dường trong hiu hắt Thu hơi,

Thôn sương chầy nguyệt cũng lơi nhịp sầu.

Đò đưa ai hát qua cầu,

Tiếng ca cùng nước sông mau lạnh lùng.

Lầu mai từ thủa tơ chùng,

Tay lan khép gió, năm cung bụi dày.

Đêm đêm nhớ ngón tơ này,

Đã từng đưa lá thuyền say sóng nhồi.(130)

Mà lòng âm hưởng chưa thôi,

Những khi quạnh quẽ- bồi hồi sóng thiêng.

Cây dài bóng xê1 nghiêng nghiêng,

Kiều ngồi xoã tóc trên thềm hương đưa.

Có trăng chia sẻ đời thừa,

Tình riêng- trăng tỏ bây giờ không trăng.

Nào đêm lối đẫm vườn băng,

Nào lầu khoá nguyệt giam hằng, thở than.

Nào Từ cưỡi gío quan san,

Mảnh trăng tri kỷ chưa tàn lòng nhau (140)

Từ ngày nguyền bỏ tơ đau,

Trăng cài liễu tưởng- phím sầu quạnh thêm.

Kiều đang chìm lắng nỗi niềm,

Dế in tiếng gọi- Kim thềm dáng ai.

Áo nào nguyệt giải sương phai,

Ngập ngừng bên dậu, hoa cài gió quanh.

Vườn sao lại rẻ hài xanh,

Riêng thềm tựa mộng, thiếp cành hoa xinh.

-oOo-

Gió đưa phảng phất hương quỳnh,

Ướp con bướm mộng vô tình lại đây (150)

Trăng vàng chênh mái hiên Tây,

Khoé tiên dìu dịu, bóng cây vật vờ.

Duới hoa thấp thoáng giọt tơ,

Ánh sao le lói vương bờ tóc bay.

Mi Kiều rũ nét lan say,

Thiếp đi mộng thực phương này là đâu.

-oOo-

Lên non mây trắng lợp đầu,

Vờn bay theo ngọn cờ lau xạc xào.

Hai bên thắm lý tươi đào,

Kiều như cánh hạc bay vào phù vân (160)

Cỏ vàng lấp mấy dòng chân,

Sáo tiên hoà với đàn thần du dương.

Bỗng dưng biêng biếc non suơng,

Thành cây cầu lững mây vương mịt mờ.

Trước sau chẳng bến chẳng bờ,

Bước chân theo tiếng trúc tơ dặt dìu.

Bâng khuâng trăm nỗi lòng Kiều,

Như dòng thơ nhẹ phiêu diêu ngang trời.

Chừng đâu sương cuộn mây dời,

Chừng đâu hạc ruỗi hoa rơi mấy từng.(170)

Lênh đênh lả cánh lan rừng,

Nửa đêm chợt tỉnh ngó vừng trăng nghiêng.

Lòng Kiều mang mác nỗi riêng,

Nào hay thoáng mộng ứng điềm chi đây.

-oOo-

Chân rời hiên nguyệt mái Tây,

Lò trầm khơi lửa bao ngày than trơ.

Lặng nhìn sợi khói ngẩn ngơ,

Còn leo lên ngọn mây mờ nửa sao.

Cây cầu lửng giữa trăng sao,

Phải chăng- của ngõ đi vào huyền căn ?(180)

-oOo-

Tiếng tơ kết kén ôm tằm,

Biết đâu hoá bướm- trăm năm một lần.

Nhớ nàng ứng mộng đêm xuân,

Giục nhau trả hết nợ nần bụi vuơng.

Sông xanh giở sổ đoạn trường,

Sóng đàn ơi, trả phím hường nổi trôi.

Tưởng đâu xác dạt sóng nhồi,

Hồn theo nước chảy bồi hồi tình xưa.

Đâu ngờ cái số hạt mưa,

Còn dài như một âm thùa chưa nguôi. (190)

Tưởng cung nguyệt trổ hoa tươi,

Nào hay mười ngón nước xuôi bẽ bàng.

Từ đêm vắng bặt tơ đàn,

Nợ nần ngày cũ chưa tan sợi nào.

Mông Thu phơ phất hiên đào,

Cầu mây còn bắc lối vào sông trăng.

Lụa ngà thẵm lệ hoen khăn,

Gà đâu tiếng gáy đã rần ngõ hoa.

Đầu trang

V.SO DÂY SÓNG GỢN.

gửi bởi tranngoc » 03/03/2008 12:12:49 pm

V.SO DÂY SÓNG GỢN.

Bức thứ năm:

(Kiều lại dùng đàn giải buồn, thì Kim Trọng

tới thăm kể về cái chết kiên cuờng của một

dư đảng Từ Hải với cây đàn đeo bên người) 

Tơ chùng tưởng cuốn mưa sa,

Hiên văn khép mở phên hoa khói trầm (200)

Bao năm vùi giữa cát lầm,

Như cành sen trổ trong đầm hạ xanh.

Giờ Kiều lại nối âm thanh,

Thử đem sương gió tạo thành cung dây.

Tiếng đàn rã liễu rời mây,

Ngón tay dã hạc vờn bay dặt dìu.

Hai hàng lau lách đìu hiu,

Đồi phong lá gọi bóng chiều xác xao.

Hạt đàn tấm tức nao nao,

Suối tuôn mạch đá đau bào lòng non (210)

Lơ thơ hoa trải đường mòn,

Bâng khuâng ráng đỏ theo con nhạn về.

Năm cung da diết đê mê,

Nắng hoen thềm phấn, hoa kề song hương.

Ngón cong-đàn trổ nụ hường,

Ngón xuôi-tơ rụng, hoa vương mấy dòng.

Bước đàn cao thấp long đong,

Dư ba tóc biếc mơ mòng liễu xanh.

Lòng nào thoảng khói mong manh,

Lệ rơi ánh mắt tan tành sầu oan.(220)

Lúc thì như điếng, như tan,

Lúc thì phiêu lãng như làn trầm bay.

Hoá thân vào mấy cung dây,

Lửng lơ mây nhạc, vơi đầy dòng thơ.

-oOo-

Chàng Kim dãi mũ phất phơ,

Khi chau ngàn liễu, khi chờ non trăng.

Tiếng đàn im bặt dòng băng,

Sân ngoài chàng mới xin rằng : “Tự nhiên”

Tóc vương tay nhuỵ băng nguyên,

Khóe môi khép nép nửa viền mận tươi (230)

Kiều thưa: “Mấy tiếng tơ lơi,

Tưởng đâu dừng phím như lời nguyền xưa.

Lòng riêng chưa tắt âm thừa,

Chiều nay lại rũ tiếng mưa giang hà.

Mải mê nào biết đâu là,

Nhóm hương cung thỉnh lên nhà thưởng âm”

-oOo-

Kim rằng : “Thăm gác Mai Trầm,

Dười hoa tơ vằng sương thầm hạt say.

Mái Đông tìm ghé nơi này,

Bên thềm nghe vẳng tơ bay dặt dìu (240)

Mà sao hiu hắt muôn chiều,

So tơ xưa lại tiêu điều sầu hong.

Hay ta đòi đoạn việc công,

Chiều nay nghe thoáng nên lòng cảm ra.

Xin nàng thêm khúc tài hoa,

Thử xem thanh ứng có là khác hơn”

-oOo-

Hương trà đôi chén khay sơn,

So dây sóng gợn lòng đờn lại tươi.

Hồn xanh xanh ngắt da trời,

Hoa Thu não nuột rung mười ngón son (250)

Nửa cung ngơ ngác trăng non,

Nửa cung nắng quái sông còn vàng phai.

Chợt nghe Tiểu Nguyện reo ngoài:

“Đàn chi khiến nở thêm vài ngọn bông !”

Âm thừa gờn gợn mênh mông,

Ngoài song thấp thoáng bóng hồng Thuý Vân.

Cuối vườn cỏ úa, lui chân,

Dắt con, chẳng dám cho gần dư ba

Dâng chàng thêm một tuần trà,

Đèn khêu chênh mảnh gương ngà mái thơ.(260)

Kiều thưa: “Vụng rối cung tơ,

Có buốn quân tử - xin nhờ lượng cao.

Từ đây dù có thế nào,

Tiếng đàn lại để rơi vào nguôi quên”.

-oOo-

Kim ngăn: “Điều ấy chẳng nên,

Vì ta bao mối ưu phiền đảm đương.

Sáng nay ngồi trực công đường,

Trọng hình xử phạt những phường bất nhân.

Từ khi đất nổi sóng thần,

Hiển dương thánh đức yên quân bạo tàn (270)

Bốn phương thành vững dân an,

Giặc xưa lòng núi đáy hang ẩn mình.

Như sương tan dưới bình minh,

Trừ gian cứ việc gia hình thẳng tay.

Huyện đường buổi sáng hôm nay,

Loạn quân có một tên này- vì đâu.

Trơ trơ lưng thẳng – nghênh đầu,

Rằng: “Tà, chính- để mai sau sẽ bàn”.

Sau lưng đeo một cây đàn,

Dường như kỷ vật còn mang bên người (280)

Nói rồi, miệng ứa máu tươi,

Mắt trừng uất khí, gã cười như điên.

Khiến người nghe rỡn ốc lên,

Cười xong thì xác đổ liền- Kiên trung

Rõ là cái chết anh hùng,

Khiến lòng ta mãi vô cùng xót xa.

-oOo-

Kiều nghe rời rã tay hoa,

Rưng rưng đặt chiếc tì bà cảm thương.

Nàng thưa: “Quả chuyện lạ thường,

Khác chi da ngưa sa trường bọc thây.(290)

Những trang nghĩa sĩ xưa nay,

Ngại gì sanh tử chuyển xoay bụi hồng.

Rượu thề bát máu pha chung,

Thì trăm năm nguyện tấm lòng trăng soi.

Đàn kia xin thử lần coi,

Dám nhờ quân tử cho đòi đưa sang.

Hẳn nơi động biếc lau vàng,

Tơ đàn ai đó còn vang vọng lời.

Gật đầu, chuyện dễ như chơi,

Nữa đây ta sẽ sai người đem dâng.(300)

-oOo-

Chuông sương ngân vẵng mấy tầng,

Gió lay dầu dãi một vầng hoa hương.

Tiển chàng cỏ lục vườn sương,

Sao bay dòng tóc, lá vương dấu hài.

Đầu trang

VI. VƯƠNG MẤY TƠ ĐỒNG.

gửi bởi tranngoc » 03/03/2008 12:17:27 pm

VI. VƯƠNG MẤY TƠ ĐỒNG.

Bức thứ sáu: 

(Kiều mươn cây đàn xem- thì chính là cây đàn

của Từ Hải- còn mang dấu khắc bài thơ cảm tác

của nàng, nhân một đêm nghe tâm sự của Từ về

cây đàn của Trần Nguyện Mai-người yêu đã khuất

của chàng ở đất Châu Phong (Việt Nam)- và qua

cây đàn này, Từ Hải cũng được một thiền sư

dạy lẽ Vô Thanh) 

Đèn khêu cửa khép ai hoài,

Trầm thơm lò cũ, vắn dài hàng ngân.

Đàn ơi ! tiếp tục tầm Xuân,

Ngờ đâu có lúc quân quần ánh trăng.

Còn dây tơ buốt lòng băng,

Tìm đâu một cánh chim bằng đã qua (310)

Cònđây gỗ bạn trục ngà,

Theo ai sương sớm giang hà những xưa.

Còn dây dào dạc cung mưa,

Đàn ơi kim cổ không bờ cách ngăn.

Một chùm sao biếc hiên văn,

Theo tay nhật nguyệt Kiều lăn hạt sầu.

Thơ nàng- Từ khắc đôi câu,

Bây giờ dấu kiếm còn sâu bụi làn.

Nhớ người yên gió quan san,

Vó tung chuyển đất, tiếng ran lệch trời (320)

Một hôm mắt nộ khí ngời,

Ầm rung giọng sấm tột vời chí cao.

Giận phường ô lại cường hào,

Đùng đùng bão nổi, ào ào mây di.

Thanh gươm mở rộng biên thuỳ,

Yên dân riêng cõi, triều nghi rỡ ràng.

Cờ mây rợp, mặt trời vàng.

Sao rung kiếm động, rừng vang hịch truyền.

Rộng cho hoa cỏ truân chuyên,

Quân cơ trướng gấm đòi phiên dự phần.(330)

Nhớ đêm tạm gác việc quân,

Nhìn cây đàn cũ, hỏi dần nguyên do.

Tơ chùng, trục bụi không so,

Gỗ phai màu nắng- dạy cho lẽ nào ?

Dù trong muôn trận guơm đao,

Đàn theo yên ngựa, ra vào như không ?

Có chi vương mấy tơ đồng,

Gửi cây đàn cũ - lòng mong đáp đền.

-oOo-

Từ rằng: “Hận chửa nguôi quên,

Tấm thân còn đó, lời nguyền sao tan.(340)

Vời trông đất cũ mây ngàn,

Người xưa giữ nắm xương tàn khe sâu.

Anh linh hoà ánh tinh cầu,

Chừng nghe cây cỏ phai màu ngoài song.

-oOo-

Ta từ quê cũ Châu Phong,

Nếp nhà thư kiếm, Lạc Long dõi nguồn.

Xuân xanh mười tám triêu dương,

Thánh hiền chí vững, cung gươm tài lừng.

Sơn hà- một đẫy sau lưng,

Quyết thanh nội loạn, quyết trừng ngoại xâm (350)

Lửa hờn rèn chí nung tâm,

Anh em tìm chốn sơn lâm tựa mình.

Cõi biên vùng vẫy thân kình,

Cờ toan mở gió triều đình một phương.

Luỹ đồn rải rác non sương,

Chiêu binh nghĩa dũng, liệu đường tiến quân.

-oOo-

Duyên trời gặp một giai nhân,

Cũng dòng thanh khí là Trần Nguyện Mai.

Chí nàng toan mở cõi ngoài,

Đèn chong gối sách, gươm mài ánh sao ? (360)

Dặm hồng vó bụi tung cao,

Tóc xanh mây hạ, má đào hoa ban.

Nặng vì Dân- Nước lo toan,

Lược Thao cùng với Thơ, Đàn sánh đôi.

Khi ngày điều trận ven đồi,

Khi đêm xướng hoạ, bồi hồi cầm thanh.

Hai ta mở cõi dựng thành,

Lòng người những muốn, trời xanh chẳng chiều.

Một phen binh giáp tiêu điều,

Vó bay theo gió, nhựa liều dặm băng.(370)

Giặc như lớp lớp mây giăng,

Phá tan đồn trại, san bằng luỹ tre.

Gươm vung- sấm giật , chớp loè,

Hết xuyên bão nổi, lại đè sóng cao.

Song song gái kiệt trai hào,

Rừng gươm tên gió ra vào hai ta.

Mở đường máu quyết thoát ra,

Gió tan, hẹn dấy phong ba lại ngày.

Vó tung vượt mấy trùng vây,

Máu loang chân ngựa, non thây chật đồng.(380)

Cánh chim chưa thoát khỏi lồng,

Ngại ta chia trí, bận lòng ái ân.

Trao đàn lại, giữa vòng quân,

Vực sâu gieo nhẹ tấm thân tự tồn.

Sói lang còn ngẩn ngơ hồn,

Xuyên mây tiếng thét dập dồn giặc lui.

Dựng bờm ngựa cũng bừng vui,

Ầm ầm gió lớn cuộn vùi cỏ khô.

Núi giàn thế hiểm lô xô,

Một thân ngựa đạp trận đồ mà ra (390)

-oOo-

Yên dừng biên giới ngả ba,

Thanh gươm bốn biển không nhà- về đâu ?

Năm ngàn nghĩa sĩ lạc nhau,

Tình duyên thoảng đã qua cầu gió bay.

Bốn phương biêng biếc ngàn mây,

Dường như thừa một thân này chẳng dung !

Nửa toan trở kiếm tranh hùng,

Nửa toan tìm chốn núi rừng tụ quân.

Cây đàn-trên ngựa phân vân,

Bốn dây tay chợt buông ngân tiếng hờn (400)

Tiếng chi thác đổ mây vờn,

Chừng nghe kiếm gãy xanh rờn lửa reo.

Tiếng chi suối le tuôn theo,

Chừng nghe sương tụ, gió heo hút trời.

Chợt lưng no hiện bóng người,

Tay nương thiền trượng, tới nơi, giật mình.

Thương nàng vì nước hi sinh,

Ta đang thiếp mệt, tâm tình nát tan.

Nhà sư cất tiếng hỏi han:

“Ai kia ôm mối đoạn tràng đi đâu?”(410)

Vừa nghe như tỉnh lòng sầu,

Xuống yên thi lễ, cúi đầu tỏ thưa.

Thiền sư cười đáp: “Ta chờ,

Đã lâu, mới vẳng một tơ não nùng.

Khác gì trống nổi trăng rung,

Khác gì nhỏ lệ anh hùng dười sao.

Chí người như cánh chim cao,

Lạ thay ! Lòng lại giam vào hữu thanh

Cuộc đời- sương thoảng, mây nhanh,

Có Không- hạt móc đầu cành nhẹ rơi.

Bao nhiêu đương thức loài người,

Che đi nguyên táng toả ngời tự thân.

Muốn xoay chuyển lại cuộc trần,

Phải đồng sức mạnh toàn dân vẫy vùng.

Tay kia chẳng lướt năm cung,

Cho dâu biển trổ muôn trùng trái hoa.

Diệu hành - là tiếng Không Ta,

Không thanh âm ấy mới là âm thanh .

Dậy rồi, vóc hạc bay nhanh,

Viền trăng vô tướng đầu cành trượng treo. (430)

Lòng ta gió bão tan theo,

Mây hồng phất phới trên đèo hào quang.

Yên sương buộc chặt cây đàn,

Hai mươi năm lẻ chưa tan lời nào.

Tiếng thầm giục cánh chim cao,

Ngựa phai sắc gió, chiến bào nhạt mây.

Cây đàn - chàng mới hỏi đây,

Là di chúc - lẫn lời Thầy còn vương.

-oOo-

Một mai ta bỏ sa trường

Sẽ đưa Kiều lại cố hương lần hồi.(440)

Bên dòng suối ngắm hoa trôi,

Cất gian lều nhỏ lưng đồi cỏ may.

Xuống đồng tát cá , bới khoai,

Vào no bẫy thú, nằm dài nghe chim.

Anh em nhớ đến nhau tìm,

Qua nương rẫy, một giỏ sim làm quà.

Hứng nước suối thết bình trà,

Hái bầu nấu bát canh hoa cuời khàn.

Vuốt râu, viết sách, hưởng nhàn,

Then mây khoá một niết bàn bên khe.

Mai sau viễn khách nào nghe,

Tìm thăm hang đá hỏi bè mây xanh.

Như Người phá giặc tan tành,

Vó mây Phù Đổng, công danh bọt bèo.

Vươn vai như biển dâng triều,

Đường về chỉ thấy sương chiều non giăng.

Kiều thưa: “Rõ tấm can tràng,

Rồng thiêng ẩn cánh, phương hoàng bạt mây.

Phận hoa đâu dám tưởng ngày,

Song song đôi ngựa cỏ cây tần ngần.”

Non cao mới biết trăng ngần,

Đớn đau mới rõ dấu chân phi thường.

-oOo-

Trò đời tranh bá đồ vương,

Ngàn năm phơi trắng bãi xương lập loè.

Lời than, tiếng khóc còn nghe,

Gầm trời đâu chẳng khói che mịt mù.

Có chăng, goá phụ phòng thu,

Mạch sầu ngâm kỹ tiếng ru truyền đời.

Từ nghe mắt thẵm trùng khơi,

Sương un chén ngọc, tay ngời ánh trăng.(470)

Nhìn cây đàn lạnh tơ băng,

Tóc bay mờ nhạt, sông Hằng sao thưa.

Cảm trong nữ tướng rừng xưa,

Tay Kiều hạ mấy dòng thơ lệ tràn.

Từ đem thích dưới thành đàn,

Bây giờ dấu cũ trơ làn sương phai.

-oOo-

Đêm nay Kiều lại u hoài,

Lệ rơi đàn- bật dây ai não nùng.

Tiếng nào heo hút âm cung,

Ngoài song lãng đãng một vùng cỏ hoa (480)

Hiển linh trong gơn âm ba,

Thành đàn cài nửa trăng tà nghiêng nghiêng.

Vai Kiều óng giải mây huyền,

Vuốt ve đâu gơn gió thiêng thoảng về.

Sao trời- ngỡ ánh hoa lê,

Dường như ánh mắt xưa kề mênh mông .

-oOo-

Lại đêm trướng gấm trầm xông,

Từ nghe trinh bạch nỗi lòng nghĩa binh.

Hồ tổng đốc- tướng triều đình,

Bỏ phường ô lại, chiêu binh hiền tài.(490)

Lại đem danh lợi chiêu bài,

Lại đem tông tích “rợ ngoài” truyền rao.

Còn đang vá giáp, mài đao,

Binh cơ trễ nải, anh hào phân vân.

Nửa vì đại nghĩa có nhân,

Nửa e ngoại chủng, có phần hiềm nghi.

Thì thầm kẻ ở người đi,

Giáo gươm lơ đễnh, quân kỳ ngả nghiêng.

Lấy gì gióng trống thúc chiêng,

Gài ta vào thế tư riêng rõ ràng. (500)

Từ ngồi nung nấu tâm can,

Tuỳ cơ liệu phải trá hàng một phen.

Chờ khi giáp mặt hai bên,

Rút đao bắt tướng thế lên mấy hồi.

Chỉ còn ứng kế này thôi

Con tin khi nắm chắc rồi- sẽ hay.

Bằng không- ngọt một đường bay.

Dù xa trăm thước đao này trệch đâu.

Rồi ta tuẩn tử qua cầu,

Cơ đồ trả lại cho mầu cỏ non. (510)

Được thua một trận cười ròn,

Cái chi còn lại- hoạ còn văn chương.

Tội Kiều trải lắm đau thương,

Chẳng ơn xuân sắc lại chường gió Đông.

Cha già mẹ yếu ngùi trông,

Buồm đi cuối biển, bến mong sum vầy. 

Nghiêng nghiêng vò rượu nốc say,

Chống gươm sáu thước, dựng mày cọp thiêng.

-oOo-

Kiều thưa: “Chàng có chi phiền,

Phen này cho thiếp trận tiền được theo”(520)

Mắt Từ như nửa trăng treo,

Rằng nơ bãi chiếm lắm điều gian nguy.

Việc quân- Kỳ, Chính còn tuỳ,

Thân ta muôn trận đã lì kiếm cung.

Ngại khi gươm giáo chập chùng,

Đất bằng kia lỡ bỗng vung sóng cồn.

Thôi ! Nàng mắt khải hoàn môn,

Ngồi pha trà đợi, vân bôn ngựa về.

Qua sông chỉ ngọn kiếm thề,

Không yên thế giặc không về qua sông. (530)

Môi kia ai đậm cánh hồng,

Lầu xuân chờ nở một bông hướng vời.

Ta đi trong áng mây đời,

Tung cờ vĩnh cữu chơi vơi lá sầu.

Ngọn cờ ảo hoá thiên thâu,

Cuối đường vĩnh tuyệt rầu rầu cỏ xanh.

Lối ra- trống đổ tràng thành,

Hoa Thu trổ ngát, tinh anh dấu về.

Trái tim dũng sĩ không hề,

Cần chi một tấm mộ bia dựng buồn (540)

Biết nhau- hạt lệ ngùi tuôn,

Cũng là rửa sạch đoạn trường gió bay.

Từ, Sinh- như áo đổi thay,

Lửa thiêng trao những bàn tay- chẳng tàn.

-oOo-

Rồi Từ - như ánh sao tan

Đêm nay loé giữa lòng đàn nao nao.

Trăng nghiêng nhớ mắt xưa nào,

Non xa còn khoác chiến bào nhạt sương.

Thanh trầm, khơi nổi dòng thương,

Giàn Đông hoa đã ảnh hường sắc mây.

Phạm Thiên Thư

18 - NGUYỄN DU NHƯ MỘT THI SĨ - Vương Trí Nhàn

Vương Trí Nhàn

Lý do để sống

“Trong tư thế xếp bằng trên chiếu trải giữa nền đất, ông ngồi trước một ấm nước chè xanh và một ngọn đèn vặn nhỏ bằng hạt đậu. Lúc này ông không hề để mắt ngó qua đến sách vở, cũng chả hút thuốc vặt, mà chỉ so vai lại, thu cả hai bàn tay vào lòng như một người suốt cả đời luôn cảm thấy rét, hai con mắt lim dim nhìn xuống chiếu đang nghĩ.“

Mở đầu một bài viết về Nam Cao, Nguyễn Minh Châu từng vẽ ra hình ảnh tác giả Chí Phèo như vậy. Đoạn văn thật đã bắt trúng cái thần của con người, và giúp người ta hình dung cách làm việc kiểu tư duy nghệ thuật của Nam Cao.

Nhưng tôi ngờ rằng, trước Nam Cao khá lâu - tính ra có đến già một thế kỷ -, có một người nữa còn thích hợp hơn với cái cảnh ngồi giữa màn đêm, nghĩ ngợi sự đời, người đó là Nguyễn Du.

Dù là lúc sống thanh bần giữa mảnh đất Nghi Xuân quê hương, hay khi chạy loạn dạt xuống Thái Bình; khi làm chức quan cai bạ ở Quảng Bình, hay khi giữa đường đi sứ, dừng lại ở những Hồ Nam, Hàng Châu, An Huy, Sơn Đông… xa lạ mấy đi nữa, thì ông vẫn thường một mình một bóng như vậy. Và cái tư thế ngồi nghĩ trong đêm đó gợi cho chúng ta thấy hình ảnh một loại nghệ sĩ xưa nay hiếm, song lại đáng được coi là cái phần tự hào của nền văn học dân tộc.

Do sống trong một đất nước có lắm gian nan nên phần lớn người nghệ sĩ trong xã hội Việt Nam trước tiên là những người hành động. Chẳng phải đến nửa cuối thế kỷ XX, với tư cách là những công dân tham gia hai cuộc chiến tranh liên tiếp, các văn thi sĩ mới tự nguyện sống theo cái tâm niệm “Thà một cây chông trừ giặc Mỹ - Hơn ngàn trang sách luận văn chương”. Mà ngay trong các thế kỷ trước, con người hành động cũng chiếm một phần lớn trong số những người làm thơ có tên trong lịch sử. Nguyễn Trãi tồn tại trước hết như một người tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, sau đó là một quan chức trong vương triều Lê. Không kể cái tên Quân trung từ mệnh tập đã nói rõ ý nghĩa những bài văn của ông, mà ngay những nét tâm tình bộc lộ trong thơ, xa gần cũng có liên quan đến trách nhiệm công dân mà ông tự nguyện đảm nhận. Nguyễn Công Trứ mải miết làm bằng được các công việc được Minh Mạng, Thiệu Trị giao phó. Nguyễn Đình Chiểu sử dụng thơ văn để dạy đạo đức cho mọi người mà cũng là kêu gọi mọi người cầm gươm đánh giặc. Đặt bên cạnh những tiếng nói sôi nổi đó thì Nguyễn Du có vẻ hơi “lạc đội hình”: Là con người của những suy tư, ông mải nghĩ hơn mải sống, đúng hơn với ông, nghĩ là hình thức tốt đẹp nhất của sự sống. Nghĩ bằng thơ, cố nhiên. Một câu thơ có vẻ bâng quơ khi tả hoa sen: Hoa để tặng người mình sợ (Hoa dĩ tặng sở uý) cứ buộc phải nhớ, bởi có cái gì đó vượt ra ngoài lối thơ đèm đẹp thông thường để hứa hẹn với người ta rằng ở đây sẽ có những suy nghĩ thâm trầm về sự đời.

Khi đã như vậy, chỉ có thơ mang lại cho ông niềm vui và ý muốn làm việc, nó cũng là lý do để ông sống trên đời này. Không thấy nói trong khi làm quan ông có được chính tích gì đáng kể. Có vẻ như ông là một vị quan khá xoàng. Ngoài thơ, gần như ông chỉ còn là con người thừa, con người vô dụng.

Cuộc tìm tòi của chính mình và về chính mình

Tâm lý ổn định vốn là một đặc điểm thường thấy ở những con người hành động. Chẳng hạn như Nguyễn Trãi. Lý tưởng ở ông rõ ràng. Niềm tin của ông mạnh mẽ. Nhiều bài thơ của ông có cái tên ngôn chí. Mà chí với người xưa không chỉ đơn giản là lòng quyết tâm, ý muốn thực hiện bằng được một việc gì đó, như ngày nay chúng ta vẫn hiểu. Trong phạm vi đạo Nho, thực ra nó có một nghĩa cụ thể: khao khát muốn làm cái gì đó cho đời và nhất là sống đúng theo những chỉ dẫn của thánh hiền. Trước khi là nhà thơ, người xưa vốn không quên mình là nhà Nho, và trước khi hành động, họ được giáo dục theo một lý tưởng chặt chẽ.

Bản thân Nguyễn Du từng biết đến cái thứ chí đó. Tráng sĩ đầu bạc bùi ngùi ngẩng nhìn trời hùng tâm sinh kế mờ mịt cả hai (Tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiên – Hùng tâm sinh kế lưỡng mang nhiên) [1] . Cái hùng tâm theo nghĩa cổ điển đã từng là một trong hai mối quan tâm lớn của đời ông. Thế nhưng nhìn chung đời Nguyễn Du thì thấy ngay thực tế là cái tráng khí đó ngày càng phai nhạt và một trong những đặc điểm làm nên chỗ khác của cả tập thơ chữ Hán của ông so với các nhà nho chính hiệu: ở đây không có bài nào được gọi là ngôn chí cả. Ông vẫn mê mải đọc sách, đọc bất cứ lúc nào có thể được:

Ở chốn tha hương thường soi gương xem vẻ mặt

Thì giờ đi trên đường gió bụi, một nửa là đọc sách

(Tha hương nhan trạng tần khai kính

Khách lộ trần ai bán độc thư)

Song cái nghĩa quân thân mà những người như Nguyễn Trãi tự nguyện mang nặng trên vai, ông không san sẻ. Tự ông trút nó đi tự lúc nào, trút đi để chuốc lấy những băn khoăn lớn hơn nặng nề hơn và khó xác định hơn - băn khoăn sống sao cho ra một con người.

Cảm động thay lúc cùng đường vẫn được trăng đến thăm

(Cùng đồ liên nhữ dao tương kiến)

Tóc bạc rồi dù có hùng tâm cũng ngồi than thở suông mà thôi

(Bạch phát hùng tâm không đốt ta)

Ngọn cỏ bồng lìa gốc trước luồng gió tây thổi mạnh

Không biết cuối cùng sẽ bay đến nơi đâu

(Đoạn bồng nhất phiến tây phong cấp

Tất cánh phiêu lưu hà xứ quy)

Những câu thơ trên đều trích trong Thanh Hiên thi tập. Từ những bài thơ làm trong mười năm gió bụi này, người ta đã thấy cảm giác bao trùm trong Nguyễn Du là bất lực và vô vọng. Trong khi các nhà thơ chủ trương thi ngôn chí cùng là văn dĩ tải đạo thường khuyên con người ta phải sống như thế này, phải cảm nhận đời sống theo kiểu kia - và sản phẩm thơ ở đây giống như những câu trả lời - thì Nguyễn Du hầu như triền miên sống trong băn khoăn; ông không tìm ra ý nghĩa cuộc đời. Từ đấy, động cơ chi phối thơ ông về sau sẽ là cuộc tìm tòi của chính mình và về chính mình. Thơ nhiều khi hiện ra như những lời cật vấn, những câu hỏi siêu hình, trừu tượng, nó làm cho những gì ông viết ra có cái giọng khác đời, còn ông thì đạt tới tầm vóc của một kẻ sống hết tầm người, sống để đối diện với những vấn đề của cả nhân loại.

Và, trong thâm tâm, Nguyễn Du biết điều đó.

Không biết hơn ba trăm năm sau

Thiên hạ ai người khóc Tố Như

(Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như)

Mấy câu thơ ấy thuộc loại được nhắc nhở nhiều nhất mỗi khi nói tới Nguyễn Du. Nhiều người chỉ thấy đấy là lúc ông thương cảm cho số phận của mình. Nhưng tôi tưởng ở đây còn có một cái gì khác, một niềm riêng tây nằm ở mãi trong tiềm thức nhà thơ. Trước một tài năng bị nhiều thiệt thòi (phần lớn thơ Tiểu Thanh đã bị đốt) ông hình dung ngay ra tương lai của mình và chỉ nói tới tiếng khóc. Nhưng đằng sau chữ khóc ở đây phải chăng còn có chữ biết? Bởi người ta chỉ khóc về những người mà người ta biết và cảm phục. Thành thử, có thể chính Nguyễn Du chưa cảm nhận đầy đủ, song ở ông đã ẩn sẵn cái ý thức sâu xa về sự có mặt của mình trong tương lai, một cách “ở lại với lịch sử”. Trong một hoàn cảnh mà xã hội cứ muốn kéo người ta xuống – chế độ phong kiến vốn nổi tiếng với những ràng buộc kiểu đó, trước hết là ràng buộc về tư tưởng –, có thể nói đây là một sự vượt ngoài thông lệ.

Từ lối gián cách cần thiết tới một sự giải phóng

Một phần đáng kể thơ chữ Hán của Nguyễn Du là thơ đi sứ. Đi sứ thời tác giả Truyện Kiều sống là gì? Là rơi vào đơn độc, là xa gia đình và môi trường quen thuộc hàng năm liền, là cắt đứt mọị giao thiệp cảm tính hàng ngày để phải đóng vai người đại diện cho đất nước ở một xứ sở xa lạ… Có nhớ lại hoàn cảnh địa lý và phương tiện đi lại, nhớ lại tình trạng tâm lý phổ biến của con người hai trăm năm trước, mới hiểu tại sao với người xưa, việc đi sứ lại trở nên đáng sợ như vậy. Nhưng với những con người đã tự khẳng định thì đây lại là một cơ hội tốt. Cơ hội dứt bỏ cái mè nheo phiền phức hàng ngày. Cơ hội lùi ra xa để nhìn mọi chuyện. Cơ hội vượt lên cái đời sống trần trần ai cũng thấy, để sống với một đời sống bao quát hơn mà cũng là tinh tuý hơn.

Nguyễn Du chính là một người khai thác những cuộc đi sứ theo ý nghĩa ấy và đây là điều bộc lộ khá rõ trong thơ đến mức không giấu được ai. Ngay từ lần xuất bản đầu tiên 1958, những người chuẩn bị cho việc in thơ chữ Hán Nguyễn Du là Bùi Kỷ, Phan Võ, Nguyễn Khắc Hanh đã nhận xét: khi ở trong nước, “Nguyễn Du thường than thở là tiếu đề tuẫn tục nghĩa là phải chiều theo đời cả tiếng cười tiếng khóc cũng không được tự do, nhưng lúc này là lúc ở nước ngoài, cười tha hồ cười, khóc tha hồ khóc, Nguyễn Du muốn nói ra cho sướng miệng hả lòng cho nên văn khí trong phần này xem ra khảng khái hùng tráng” [2] . Nguyễn Lộc trong Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX cũng cho rằng trong lúc đi sứ, nhà thơ mới “có thể nói điều mình muốn nói” [3] . Quả thật trong việc đi sứ - để dùng lại thuật ngữ của khoa nghiên cứu văn học ngày nay -Nguyễn Du có dịp sử dụng sự gián cách để lạ hoá đời sống. Những tiềm năng trong ông được đánh thức. Những ràng buộc quen thuộc bị gạt bỏ, ông như tìm tới một bậc tự do mới cho sự suy nghĩ của mình. Người nghệ sĩ trong ông vượt lên tưởng như không bị một giới hạn nào ngăn cản. Hai chữ cổ kim vốn đã xuất hiện trong Nam trung tạp ngâm giờ đây lại luôn luôn thấy lặp lại trong Bắc hành tạp lục. Chưa bao giờ trong thơ Việt Nam – tôi muốn nói cả thơ hiện đại – có một hồn thơ đi xa rộng trong không gian thời gian như Nguyễn Du. Giá như được sống trong thế giới hôm nay, ông sẽ thích cái lý luận về thời gian lớn của nhà triết học Nga M. M. Bakhtin.

Đi cụ thể hơn vào cuộc Bắc hành của người từng viết Kiều. Trong khi thơ đi sứ của nhiều người khác chỉ tồn tại trong hình thức thù tạc tầm thường hoặc những cuộc đấu trí mang tính cách giai thoại, hoặc cùng lắm là những bài thơ sụt sịt nhớ vợ nhớ con và mong sớm gặp lại gia đình - thì với Nguyễn Du, tình hình có phần ngược lại. Ông sống với con người và cảnh vật xứ người một cách hết lòng, không chỉ suy nghĩ về hiện tại mà còn thường xuyên trở lại với quá khứ; không chỉ xót xa với hoàn cảnh khốn khổ của những người dân thường như ông già hát rong ở Thái Bình, hoặc bốn mẹ con một người hành khất (là những bài thơ lâu nay được các nhà nghiên cứu dành cho quá nhiều sự ưu ái), mà còn đặt mình vào tình thế của những nhân vật kỳ vĩ, hội tụ các vấn đề lớn của đời sống, như Khuất Nguyên, Kinh Kha, Tô Tần, Nhạc Phi, Tần Cối… để nghĩ về những vấn đề khá trừu tượng. Một đặc điểm của lịch sử Trung Hoa là ở đó có nhiều nhân vật đa dạng. Tôi trung vua hiền có, mà kẻ gian giảo xảo quyệt cũng rất nhiều, cái gì ở đây dường như cũng cực đoan cũng quá đáng. Lịch sử lại sớm được ghi chép thành những khuôn mẫu, đồng thời mở ngỏ khả năng để người đời sau đánh giá lại. Như nhiều nhà Nho Việt Nam, Nguyễn Du sớm được tiếp xúc các mẫu người đã ổn định đó qua sách vở. Ông không bằng lòng với cách giải thích thông thường. Trước đối tượng nào ông cũng nghĩ và buộc mọi người cùng nghĩ với mình -Bậc thánh vì danh hay vì thực nào ai biết? (Thánh nhân danh thực hữu thuỳ tri?) Xưa nay ai là người có thể phá bỏ cuộc mê này? (Kim cổ thuỳ năng phá thử mê?) Hồn ơi hồn ơi hồn làm thế nào? (Hồn hề, hồn hề, nại hồn hà?). Những câu hỏi như vậy luôn luôn được đặt ra. Lịch sử với ông không còn là cái tất yếu không thể cưỡng lại mà là cái lẽ ra nên khác và luôn luôn có thể khác.

Nhiều người đã nói tới việc Nguyễn Du dùng những nhân vật lịch sử Trung Hoa để liên hệ tới hoàn cảnh của mình, tương tự như việc ông dùng cốt truyện mượn từ Thanh Tâm tài nhân, câu chuyện về mấy chị em Kiều để miêu tả xã hội Việt Nam. Nhưng có lẽ ở đây còn có thể nói tới một cái gì xa rộng hơn: những câu thơ hay nhất ở đây dường như đã chạm tới những vấn đề của nhân loại. Trong một nhận xét tạt ngang, nhà nghiên cứu Phan Ngọc có lần nói rằng văn hoá Việt Nam có phần nhẹ chất nhân loại mà nặng chất dân tộc, và đó là một nhận xét đúng. Bởi vậy, một khi thơ chữ Hán, bằng con đường riêng của mình, góp phần vào việc bổ sung cho cái mặt thiếu sót đó, chúng ta lại càng thấy trân trọng! Cũng như cái chất siêu hình mà các sáng tác của Nguyễn Du đạt tới không phải là một điều đáng xấu hổ, như một ít nhà nghiên cứu nghĩ, mà thực ra đáng tự hào. Ở nước nào cũng vậy, người ta thường vẫn ghi nhận phẩm chất đó như là một dấu hiệu chứng tỏ một nền thơ đã trưởng thành.

Cảm thông và thức tỉnh

Xưa nay nói đến Nguyễn Du, mọi người nghĩ ngay tới Truyện Kiều. Trong một cuốn sách tập hợp các bài viết về Nguyễn Du in ra gần đây [4] , phần viết về Truyện Kiều lên tới 815 trang trong khi phần viết về thơ chữ Hán chỉ vẻn vẹn có 128 trang. Tiếp tục làm cuộc thống kê thuần tuý số lượng thế này, người ta thấy ở sự cảm thụ của các cây bút nghệ sĩ như Hoài Thanh, Xuân Diệu lẫn những chuyên gia như Nguyễn Lộc, tỷ lệ cũng là tương tự. Giáo trình của Nguyễn Lộc dành số trang viết về Kiều năm lần lớn hơn số trang viết về thơ chữ Hán.

Trong hoàn cảnh ấy thì một số nhận xét viết trong Lời nói đầu bộ Nguyễn Du toàn tập in ra gần đây là một sự đính chính cần thiết. Theo như Mai Quốc Liên, người viết Lời nói đầu này, thì đừng vì đã có Truyện Kiều mà ra lòng rẻ rúng thơ chữ Hán. Bên cạnh Kiều phần thơ này cũng là một toà lâu đài sang trọng. Tỉ mỉ ra còn phải nói “Truyện Kiều là diễn âm, lỡ tay mà thành kiệt tác, còn thơ chữ Hán mới đích là sáng tác và nên xem nó là phát ngôn viên chính thức của Nguyễn Du” [5] . Nói cách khác, nếu ở Truyện Kiều người ta mới thấy tấm lòng và tài năng, thì tới thơ chữ Hán, người ta thấy được cả tầm vóc, bản lĩnh Nguyễn Du.

Trong phạm vi tìm hiểu còn nông cạn của mình, tôi cũng có cảm tưởng như Mai Quốc Liên và muốn nói rõ hơn cái phần tâm huyết do đó là cái phần chân dung của Nguyễn Du trong thơ chữ Hán bằng cách thử làm một cuộc đối chiếu:

Kiều được nâng niu do giá trị của tác phẩm đã đành, nhưng còn xuất phát từ hai khía cạnh làm nên truyền thống cảm thụ của nhiều thế hệ người đọc ở ta: một là dễ nao lòng trước những gì đau xót gợi ra thái độ cảm thương và hai là coi trọng cái đẹp cảm tính hơn là cái đẹp lý tính.

Không phải ngẫu nhiên, nói về Kiều, nhiều người nghĩ ngay đến tiếng khóc. Xuân Diệu bảo đó là tiếng khóc vĩ đại. Trong số những bí mật cần được lý giải về khả năng phổ biến của Truyện Kiều, đấy chính là yếu tố thứ nhất. Song phải thấy ngay rằng sự cảm thương (hay rộng hơn là cảm thông) nói ở đây là hồn nhiên tự nhiên. Nguyễn Lộc khi phân tích nhân vật chính của Đoạn trường tân thanh nhiều lần dùng đến hai chữ ý thức, bao gồm từ “ý thức về cuộc sống” cho tới “ý thức làm người”, và riêng với đoạn cuối tác phẩm thì cho rằng nàng Kiều thuộc loại tuyệt vời ý thức [6] . Bởi lẽ với nhiều người chúng ta, Kiều là một con người lý tưởng, nên sự tôn vinh như thế thật dễ hiểu. Ta muốn dành cho Kiều mọi thứ tốt đẹp. Nhưng tôi tưởng nếu xem ý thức như một sự thấu hiểu có vận dụng đến sự xét đoán phân tích thì làm sao có thể nói là Kiều đạt tới cái trình độ cần thiết ấy cho được?!

Thử nghĩ lại mà xem, chẳng phải nghĩ tới Kiều là người ta nghĩ đến những lầm lẫn của nàng? Trước chuyện gia đình bị vu oan, nàng không bao giờ thử ngồi suy xét xem đầu đuôi mọi chuyện thế nào, vì đâu đến nông nỗi đó, mà chưa chi đã nghĩ ngay đến chuyện bán mình chuộc cha. Cũng vậy, nhìn chung cả cuộc đời Kiều, cái phần hấp dẫn nhất là tình, nhưng đó là thứ tình thiếu sự hướng dẫn của lý trí. Ma dẫn lối quỷ đưa đường – lại tìm những lối đoạn trường mà đi, khi khái quát vậy, Nguyễn Du quả đã bắt trúng cái thần của nhân vật, và ông đã diễn tả Kiều theo cái cách đó bằng tất cả tài năng kỳ diệu của mình. Chẳng phải là với nhiều người chúng ta, những đoạn Kiều gần gũi nhất là những đoạn buồn: Là đoạn khái quát cuộc đời Đạm Tiên? Là đoạn Kiều trao duyên lại cho em? Là đoạn Kiều nhớ nhà?…

Những vấn đề tư tưởng ấy lại thấm cả vào mỹ cảm và nghệ thuật. Xét về vẻ đẹp thì quả thật Truyện Kiều là một cái gì chín đầy rực rỡ. Nhưng phải nói thêm, ngay trong việc vận dụng thể lục bát, cái đẹp ở đây nhiều khi đã như lạ lùng ma quái. Trong Văn chương Truyện Kiều in lần đầu năm 1945, Nguyễn Bách Khoa tức Trương Tửu từng có sự cảm thụ tinh tường nét đặc sắc này của tác phẩm [7] . Ghê gớm thay là cái điệu thơ lục bát nó triền miên cuốn người ta theo cái tâm hồn sầu thảm và làm lan toả mãi mối cảm thương trước một hoàn cảnh bất lực. Với việc đưa lục bát lên đến tuyệt đỉnh, Truyện Kiều an ủi chúng ta nhưng cũng giữ chúng ta trong một sự cam chịu không cưỡng lại nổi.

Ở chỗ 3.254 câu Kiều dừng lại, thì thơ chữ Hán bắt đầu. Mấy chữ tuyệt vời ý thức, mà Nguyễn Lộc nói, nên dành cho thơ chữ Hán. Giọng thương cảm vẫn còn, nhưng nó chỉ giúp vào việc làm tăng hiệu quả của cái phần suy nghĩ chỉ có ở những người thông thạo sách vở. Cảm quan hoài nghi kín đáo nhưng bàng bạc khắp nơi, một thứ hoài nghi lành mạnh. Lời kêu gọi toát lên từ những dòng thơ Phản chiêu hồn, Độc Tiểu Thanh ký: Hãy nhìn rộng ra cả thế giới. Hãy biết đến những gì ở ngoài mình, ở ngoài xứ sở của mình nữa. Khóc một chút thôi rồi hãy lau nước mắt mà nhìn vào sự thực... Cố nhiên, vốn xa lạ với thứ thơ thuyết giáo dạy dỗ mọi người, Nguyễn Du không nói những câu bắt đầu bằng chữ hãy ấy với người đọc, song chính là từ các câu thơ người đọc nhận ra những gì mà tác giả tha thiết. Thậm chí ngay cả khi Nguyễn Du thú nhận sự bất lực rơi vào tuyệt vọng thì thơ ông vẫn có khả năng thúc đẩy sự suy nghĩ trong ta và kéo chúng ta về phía ánh sáng của trí tuệ.

Vẻ đẹp trong thơ vốn có nhiều sắc thái khác nhau. Trong Kiều có vẻ đẹp của Long lanh đáy nước in trời / Thành xây khói biếc non phơi bóng vàng, lại có vẻ đẹp của những câu thơ đơn giản kiểu như Mai sau dù có bao giờ. Song ở Kiều loại thứ nhất nhiều hơn. Còn loại thứ hai thì phải đến thơ chữ Hán mới thật là có một sự trình diện liên tục: Ngoài cửa sổ hoa cúc vàng tươi tốt có thể ăn được (Song ngoại hoàng hoa tú khả xan); Hoa để tặng người mình sợ (Hoa dĩ tặng sở uý); Lúc múa may quay cuồng điên dại nhất là lúc đẹp nhất (Tối điên cuồng xứ tối phong lưu)... Nhìn chung lại, nếu Kiều khai thác mối cảm thông giữa người với người, thì thơ chữ Hán chọn cách tác động của sự thức tỉnh. Kiều an ủi ta, còn thơ chữ Hán làm phiền ta, buộc ta phải đặt lại nhiều vấn đề của đời sống. Kiều là du xuân, là tiếng khóc nhớ nhà, là những cảnh đầy ải không rõ nguyên nhân tại sao. Thơ chữ Hán là chuyến đi xa đơn độc, là con người đối diện với sách vở, với thời gian và lịch sử. Kiều gợi không khí của những ngày ê chề buồn bã, mộng thực lẫn lộn. Thơ chữ Hán là những đêm không ngủ suy xét sự đời. Người làm thơ trong Kiều thủ thỉ tâm sự vỗ về bạn đọc. Người làm thơ trong thơ chữ Hán đòi hỏi chất vấn chúng ta, buộc chúng ta đối mặt với cuộc làm người vất vả mà thú vị. Nhưng chính vì vậy thơ chữ Hán là sản phẩm của sự trưởng thành. Chủ nghĩa nhân đạo thường được hiểu một cách giản dị: chia sẻ với nỗi đau khổ của con người. Tóm lại là một chữ thương. Trong thơ chữ Hán, Nguyễn Du đã đi gần tới một thứ chủ nghĩa nhân đạo khác - chủ nghĩa nhân đạo của sự hiểu. Đó là một quan niệm chỉ trong thời hiện đại mới được nẩy nở đầy đặn. Và nó lại cũng chính là thứ chủ nghĩa nhân đạo cần cho chúng ta hôm nay hơn cả. Chữ tâm đối với Nguyễn Du lúc này không còn là một thứ sụt sùi thương cảm, để che giấu sự bất lực; tâm đã biến thành cái hích đầu tiên buộc đầu óc chúng ta làm việc, bước đầu tiên để giúp con người sống đúng tầm người.

Tiếng rền của núi

Nhà nghiên cứu Đào Duy Anh từng thử đếm và thấy trong 65 bài ở Thanh Hiên thi tập có đến mười bảy lần nhắc đến mái đầu bạc. Tiếp tục lối thống kê ấy, người ta có thể nhận ra nhiều chi tiết cho thấy sự già dặn ở con người Nguyễn Du. Trong thơ ông người ta gặp những ngày lạnh hơn những ngày nóng, gặp mùa thu mùa đông nhiều hơn mùa xuân mùa hè, gặp ánh trăng gợi những ý tưởng hư vô xa xôi nhiều hơn mặt trời thôi thúc người ta chen cạnh với đời.

Những đêm không ngủ của Nguyễn Du mà phần trên đã nói cũng phụ hoạ thêm cho cảm giác đó:

Suốt đêm nghĩ ngợi thao thức không ngủ

Văng vẳng nghe tiếng sáo trong ánh trăng suông

(Quan tâm nhất dạ khổ vô thuỵ

Đoản địch thanh thanh minh nguyệt trung)

Đêm khuya, băn khoăn một mình đối bóng

Nằm trên giường nghe mưa tầm tã mà sốt ruột

(Trù trướng thâm tiêu cô đối ảnh

Mãn sàng trệ vũ bất kham thinh)

Không chỉ già trước tuổi, Nguyễn Du còn hiện ra như một người thâm trầm lặng lẽ sống nhiều với nội tâm. Ta có thể đoán hàng ngày, có vẻ như ông là người ít nói ngại nói. Người ta có lúc đã nghĩ nhầm về ông. Một nhà nghiên cứu tả ông như “một kẻ tuỳ thời, ích kỷ, nhút nhát thích an nhàn, mơ giàu sang, sợ biến cố và tranh đấu” [8] .

Chỉ có thơ chiêu tuyết cho ông. Một bài như Phản chiêu hồn cho thấy một cách nghĩ quyết liệt hiếm có:

Thành quách vẫn như cũ nhưng nhân dân đã khác rồi

(Thành quách do thị nhân dân phi)

Đời sau ai ai cũng là Thượng Quan

Mặt đất đâu đâu cũng là sông Mịch La

(Hậu thế nhân nhân giai Thượng Quan

Đại địa xứ xứ giai Mịch La)

Thượng Quan là kẻ chuyên môn gièm pha. Còn Mịch La là tên con sông Khuất Nguyên tới trẫm mình. Ai cũng là Thượng Quan, đâu cũng Mịch La, nghĩa là cuộc đời này hỏng hết rồi! Trong thơ xưa nói chung ít khi thấy một lối nói đến kiệt cùng chi lý, nói trăm phần trăm, nói không chừa một chỗ nào để lùi. Lỗi phạm quy của Nguyễn Du là cố ý!

Nên để ý thêm là dưới con mắt của các sử gia từng viết Đại nam chính biên liệt truyện, thì Nguyễn Du là người ngạo nghễ tự phụ [9] . Thời phong kiến, những người có chính kiến riêng, tức là những người trẻ trung tươi mới trong cách nghĩ, thường bị ghép cho cái tội đáng ghét ấy. Nguyễn Du cũng ở trong số này chăng?

Ta vốn có tính yêu núi. Trong bài Tiềm sơn đạo trung in trong Bắc hành tạp lục, vụt lên một câu thơ lạ vậy. Trong nguyên văn chữ Hán Túc hữu ái sơn tích, chữ tích ở đây có nghĩa là một thứ tật, một thói quen đã bền chắc như là một sự nghiện ngập, và muốn cho chính xác phải dịch thành Ta vốn nghiện núi. Tôi cho rằng đây là một trong số những câu thơ đáng nhớ vì có ý nghĩa thông báo về tác giả. Hoá ra Nguyễn Du không phải chỉ là cát vàng cồn nọ bụi hồng dặm kia; mà hình ảnh gợi đúng về ông phải là những ngọn núi, núi đơn độc, núi vượt lên trên sự bằng phẳng. Và thơ Nguyễn Du là một thứ tiếng rền của núi!

Liệu có thể nói cái phần bên trong rắn rỏi khoẻ mạnh lão thực mới là phần chính trong con người ông? Nếu thế thì còn có thể nói là ông trẻ trung mãi mãi.

____________________________________________________________________

[1]Thơ trích trong bài đều lấy từ Thơ chữ Hán Nguyễn Du do Lê Thước Trương Chính biên soạn, NXB Văn học, 1965

[2]Dẫn theo Hoài Thanh, Tâm tình Nguyễn Du qua một số bài thơ chữ Hán, 1960. Chính Hoài Thanh sau khi dẫn đã viết thêm “Nhận xét này rất đúng».

[3]Sách dẫn trên, bản của NXB Đại học và Trung học Chuyên nghiệp 1978, tr. 43

[4]Nguyễn Du. Về tác giả và tác phẩm, Trịnh Bá Đĩnh biên soạn, NXB Giáo dục, bản in 2003.

[5]Dẫn theo bản in lại trong sách Nguyễn Du. Về tác giả và tác phẩm, tr. 120

[6]Nguyễn Lộc, sđd, tr. 98

[7]In lại trong Nguyễn Bách Khoa, Khoa học văn chương, Trịnh Bá Đĩnh tuyển chọn và giới thiệu NXB Văn hoá thông tin, 2003

[8]Ý của Nguyễn Bách Khoa, Trương Chính dẫn lại trong Lời giới thiệu Thơ chữ Hán Nguyễn Du, tr. 30

[9] Dẫn theo Nguyễn Lộc, tr .17

Nguồn: Phụ san Thơ (19+20) của báo Văn nghệ, Hà Nội, số ra ngày 19-2-2005. Bản đăng trên talawas có sửa chữa và bổ sung vài chi tiết nhỏ.

________________________
Lê Tâm - www.moet322.org

17- Quyến Gió Rủ Mây - Quach Vinh Thien Paris

Quyến Gió Rủ Mây

Buồn Trông

CD-KVK305 - Từ câu thơ 1047 đến câu 1072
Thơ : Nguyễn Du
Nhạc : Quách Vĩnh-Thiện
Paris, le 26 Janvier 2008

Ca Sĩ : Quỳnh Lan

Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa,
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu ?
*

Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa,
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu ?
*
Buồn trông nội cỏ dầu dầu,
Chân mây mặt đất một màu xanh xanh,
Buồn trông gió cuốn mặt ghềnh,
Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi,
Chung quanh những nước non người,
Đau lòng lưu lạc nên vài bốn câu,
Ngậm ngùi rủ bức rèm châu,
Cách tường nghe có tiếng đâu họa vần,
Một chàng vừa trạc thanh xuân,
Hình dung chải chuốt áo khăn dịu dàng.
*
Nghỉ rằng cũng mạch thư hương,
Hỏi ra mới biết rằng chàng Sở Khanh,
Bóng nga thấp thoáng dưới mành,
Trông nàng chàng cũng ra tình đeo đai,
Than ôi sắc nước hương trời,
Tiếc cho đâu bỗng lạc loài đến đây,
Giá đành trong nguyệt trên mây,
Hoa sao hoa khéo đọa đày bấy hoa,
Tức gan riêng giận trời già,
Lòng nầy ai tỏ cho ta hỡi lòng,

*

Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa,
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu ?
*

Thuyền quyên ví biết anh hùng,
Ra tay tháo cũi sổ lồng như chơi,
Song thu đã khép cánh ngoài,
Tai còn đồng vọng mấy lời sắt đanh,
Nghỉ người thôi lạt nghỉ mình,
Cảm lòng chua xót lại tình bơ vơ,
Những là lần lữa nắng mưa,
Kiếp phong trần biết bao giờ mới thôi,
Đánh liều nhắn một hai lời,
Nhờ tay tế độ vớt người trầm luân.
*
Mảnh tiên kể hết xa gần,
Nỗi nhà báo đáp nỗi thân lạc loài,
Tan sương vừa rạng ngày mai,
Tiện hồng nàng mới nhắn lời gửi sang,
Trời tây lảng đãng bóng vàng,
Phục thư đã thấy tin chàng đến nơi,
Mở xem một bức tiên mai,
Rành rành Tích Việt có hai chữ đề,
Lấy trong ý tứ mà suy,
Ngày hai mươi mốt tuất thì phải chăng ?
Chim hôm thoi thót về rừng,
Đóa trà mi đã ngậm trăng nửa vành.

Un regard triste
( Buồn Trông )
CD-KVK3-05, de vers 1047 à vers 1092.
Musique : Quach Vinh-Thien. Paris, le 26 Janvier 2008.
Traduction : Nguyen Van Vinh

Voix : Quynh Lan

Tristement, elle regarda le port de mer à la tombée de la nuit.
Et se demanda à qui étaient toutes ces barques dont les voiles se montraient et s’éclipsaient alternativement à l’horizon lointain.
Tristement, elle regarda l’onde que le fleuve venait de déverser dans la mer.
A sa surface des fleurs s’éparpillaient dans tous les sens. 
Elle se demanda où allaient toutes ces fleurs.
Tristement, elle regarda encore la vaste plaine aux herbes un peu fanées.
Le pied des nuages et la surface de la terre se confondaient dans un même fond bleu-clair.
Tristement, elle regarda le vent qui soulevait des tourbillons de la baie.
Les vagues faisaient un grand vacarme autour du siège où elle était assise.
Tout autour d’elle c’étaient des rivières et des montagnes étrangères.
Les souffrances de l’exil lui inspirèrent alors quelques vers.
Ennuyée, elle fit tomber le rideau de perles qui garnissait sa fenêtre.      
A ce moment de l’autre côté du mur se fit entendre la voix de quelqu’un qui récitait un poème composé sur les mêmes rimes. 
Un jeune homme dans toute la fleur de l’âge.
Bien peigné et habillé élégamment. 
Elle pensa avoir affaire à quelque lettré de race.
Renseignement pris c’était Monsieur So Khanh. 
Il avait aperçu la belle silhouette de Kieu à travers le store. 
A la regarder il s’était épris d’elle. 
Comment cette beauté unique dans le pays ce parfum céleste. 
A pu s’égarer de son monde et venir s’échouer en ces lieux.
C’est un trésor d’une telle qualité qu’il ne devrait de découvrir que dans la Lune ou sur quelque beau nuage inaccessible. 
Fleur unique, quelle déchéance, Ô fleur.
Mon cœur, ce cœur qui souffre qui donc veut bien me le comprendre, ô mon cœur.
Si la belle veut bien seulement apprécier ma bravoure. 
Je me ferai fort de la libérer de sa prison sans aucun effort. 
Kieu avait déjà fermé les volets de sa fenêtre mélancolique.
Que ses oreilles entendaient encore les échos de ces paroles engageantes.
Sa pensée se porta sur l’homme qui venait de les prononcer puis revint à elle-même.
Elle fut touchée de cette compassion et se sentit moins abandonnée.
Les jours de soleil avaient succédé à des jours de pluie.
Elle se demandait quand devait finir pour elle cette triste vie d’aventures.
Elle prit alors tout son courage et dit quelques mots au galant inconnu.
Pour le prier de tendre sa main généreuse à celle qui se noyait.
Sur un bout de papier à lettre elle lui confia toute son histoire.
L’accomplissement de son devoir de reconnaissance envers les parents et sa triste aventure dans ce milieu infâme. 
Dès que le matin du jour suivant eut dissipé les brouillards de la nuit.
Elle envoya cette missive à son destinataire. 
A l’accident la clarté jaune du jour finissant commençait à devenir confuse. 
Lorsque la réponse de l’inconnu arriva. 
Elle ouvrit pour la lire cette lettre écrite sur du papier orné de fleurs. 
Et n’y trouva inscrits que ces deux caractères Tich Viet.
Ayant mis toute son intelligence toutes ses facultés de déduction à deviner cette énigmatique missive Kieu comprit. 
Le rendez-vous est pour le 21è jour du mois l’heure du chien. 
N’est-ce pas ? Les oiseaux du soir commençaient à rentrer un à un dans la forêt.
A travers les camélias déjà l’on voyait apparaître la lune ne brillant plus que par la moit ì de son disque.