11- Tản mạn về khía cạnh đạo đức...- Bắc Giang

 Tản mạn  về khía cạnh đạo đức của truyện Kiều

Cảo thơm lần giở trước đèn
Phong tình cổ lục còn truyền sử xanh

Những lúc nhàn rỗi không có gì thú vị bằng được đọc một cuốn truyện hay, nghe ai đó ngâm lên một bài thơ lãng mạn bên tách trà nóng thơm ngon, hay cùng một vài người bạn ngắm hoa quỳnh khoe hương, khoe sắc trong một buổi sáng tinh sương, cái hạnh phúc nó rất đơn giản mà làm lòng người như dịu lại tưởng như mình đang trong một giấc kê vàng. Tôi say mê truyện Kiều ngay từ thuở nhỏ, mỗi lần đọc lại thấy cái hay, cái lạ khác nhau, từ kết cấu câu chuyện, đến cách tả tình, tả cảnh, tả người của cụ Tố Như thật tuyệt vời, đó là cả một công trình nghệ thuật toàn hảo, ý nghĩa đậm đà, xếp đặt khéo léo, thi vị, mang đầy mầu sắc dân tộc. Không phải ba trăm năm mà cả ngàn năm sau cũng không ai sánh kịp, cũng chẳng phải:

Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như

Tôi nghĩ, cả ngàn năm sau Đoạn Trường Tân Thanh vẫn là quốc hồn quốc túy của dân tộc Việt Nam. Tố Như sừng sững như một cây cổ thụ trong văn học sử, chả thế mà cụ Phạm Quỳnh đã phải thốt ra: “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn nước ta còn”. Từ khi truyện Kiều lưu truyền trong dân gian cho tới nay, người khen truyện Kiều có rất nhiều, truyện Kiều đã được phiên dịch ra hàng chục thứ ngoại ngữ và nhiều người ngoại quốc thán phục; hơn thế nữa truyện Kiều cũng được mang vào giảng dậy trong chương trình trung học và đại học tại Việt Nam. Truyện Kiều còn được phổ biến rộng rãi trong giới học giả cũng như bình dân, người ta bói Kiều, lẩy Kiều. Những nhân vật trong truyện Kiều được quần chúng hóa trong đời sống hàng ngày như Tú bà, Sở Khanh, Hoạn Thư. Cụ Phạm Quí Thích sau khi đọc xong Đoạn Trường Tân Thanh đã phải thốt ra:

Nhất phiến tài tình thiên cổ lụy

Tân Thanh đáo để vị thùy thương

(Tài tình mối lụy muôn đời

Tân Thanh khúc ấy vì ai đau lòng)

Có nhiều người còn cho rằng truyện Kiều là quốc hồn, quốc túy, thánh kinh, hiền truyện của nền văn học Việt Nam. Hơn thế nữa, đứng về phương diện văn chương, nghệ thuật, trong một chừng mực nào đó, truyện Kiều là một kiệt tác trong văn học sử Việt Nam không ai có thể chối cãi được, nhưng đứng về phương diện đạo đức, luân lý, truyện Kiều đã từ lâu bị nhiều người chê bai, bỉu mỏ, chẳng qua đây chỉ là một thứ .. dâm thư (!) không hơn không kém:

Đàn ông chớ đọc Phan Trần

Đàn bà chớ đọc Thúy Vân, Thúy Kiều.

Quan niệm đạo đức của các cụ ta ngày xưa rất khe khắt. Đàn bà con gái có một số truyện dâm tình lãng mạn, hoặc gợi cảm, khiêu khích bị cấm đọc đã đành. Đàn ông cũng bị cấm những truyện tình ủy mị, nhu nhược ảnh hưởng tới chí nam nhi:

Làm trai cho đáng nên trai

Xuống đông, đông tĩnh, lên đoài, đoài yên.

Truyện Phan Trần là một trong những chuyện các cụ cấm không cho đàn ông đọc vì chàng Phan Sinh chỉ vì quá yêu nàng Trần Kiều Liên mà sinh ra ốm tương tư rồi toan bề tự vận, làm trai không thể yếu đuối, ươn hèn như vậy!! Chê bai truyện Kiều trong dòng văn học Việt Nam hàng chục năm qua không phải là truyện mới lạ, phe khen truyện Kiều dù có nhiều bao nhiêu đi chăng nữa thì phe chê truyện Kiều cũng không phải là ít, bên tám lạng, bên nửa cân. Trong phạm vi bài này chúng tôi không phê bình hoặc chê bai truyện Kiều chỉ xin được tản mạn vài dòng về khía cạnh Đạo Đức của Đoạn Trường Tân Thanh (không dám lạm bàn về khía cạnh văn chương), hay giá trị văn học của một tác phẩm đã được hàng triệu triệu người nâng niu như một viên ngọc quý. Ngay như các cụ thời xưa mặc dù xuất thân từ Nho học nhưng đã bị ảnh hưởng nhiều của Tây học cũng vẫn chê bai truyện Kiều về phương diện luân lý, đạo đức, điển hình là các cụ Ngô Đức Kế, cụ Huỳnh Thúc Kháng và sau này có nhà văn tân học như Thạch Lam. Chúng ta hãy xét thử những điều đáng trách về truyện Kiều:

1/ Truyện Kiều xây dựng trong một xã hội phong kiến, thối nát. Có thể có người cho rằng tôi nói hơi quá hoặc phóng đại một sự thật để chê bai một đại tác phẩm đã được nhiều người ưa thích, tuy nhiên sự thật vẫn là sự thật, không ai có thể chối cãi được. Mặc dù gia đình Vương Viên Ngoại sống trong một đất nước đang trong thời buổi thanh bình, thịnh trị:

Rằng năm Gia Tĩnh, triều Minh

Bốn phương phẳng lặng, hai kinh vững vàng

nhưng xã hội đầy dẫy những tệ đoan, phong kiến, thối nát, lừa đảo, vu oan giá họa. Trường hợp Vương gia bị thằng bán tơ vu oan mà không có luật pháp nào che chở hoặc minh oan là một bằng chứng của một xã hội mà luật pháp đã bị đồng tiền mua đứt:

Một ngày là thói sai nha

Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền.

Trường hợp nàng Kiều bán mình chuộc cha là trường hợp đạo đức, luân lý bị suy đồi, có nhiều cách để kiếm ra tiền chuộc cha, mà cách bán mình chỉ là.. hạ sách! Trong một xã hội văn minh, hay một xã hội mà những quyền căn bản của người dân được tôn trọng, những tệ đoan như mê tín, trộm cắp, mãi dâm, cửa quyền, hối lộ, cờ bạc, rượu chè .. phải được trừ khử, phải được đặt ra ngoài vòng pháp luật, không thể đâu đâu cũng nhan nhản những ổ điếm, những băng đảng trộm cắp, những tên giặc bể hoành hành, quấy nhiễu dân chúng như .. Từ Hải! Nếu cụ Nguyễn Du thực sự muốn tìm một cái cớ để cho nàng Kiều đi lưu lạc trong mười lăm năm, nếu cụ chỉ muốn tìm một cái “cớ” để chứng minh thuyết tài mệnh tương đố thì còn nhiều “cớ” khác hay hơn là “cớ” bán mình! Chỉ làm gương xấu cho các thiếu nữ thời sau, nhất là những thiếu nữ con nhà nghèo gặp lúc túng quẩn:

- Đấy Vương Thúy Kiều đẹp tuyệt trần như vậy, con nhà trâm anh thế phiệt như vậy, tài hoa như vậy, mà khi cần tiền còn “dám” bán mình, thì tại sao mình không làm được!

Có nhiều nhà phê bình còn bênh vực cho hành động bán mình của nàng Kiều để lấy tiền chuộc cha là một sự “hy sinh cao cả” thì thật sự ngoài sự hiểu biết và phán đoán của tôi, tôi xin.. miễn bàn! Nếu Kiều đã bán mình được thì chắc chắn đây không phải là trường hợp đầu tiên và duy nhất trong xã hội triều Minh lúc bấy giờ (hoặc xã hội Việt Nam ngày nay), trước Kiều và sau Kiều đã có và sẽ có hàng ngàn nàng Kiều khác đang ngụp lặn trong giới giang hồ, mỗi người đều có một cái “cớ” khác nhau để bào chữa, để che đậy cho chính mình: “Tại vì thế này, tại vì thế kia” mà tôi phải bán mình, nếu không bây giờ tôi đã học hành xong xuôi, lấy được tấm chồng đàng hoàng làm bà này, bà nọ. Viện cớ rằng tuy Kiều là một gái làng chơi nhưng luôn luôn lúc nào nàng cũng nhớ tới cha mẹ, em trai, em gái và nhất là mối tình đầu với chàng Kim Trọng (chứng tỏ Kiều chung tình) , thì thật ra Kiều cũng chỉ là con người đa sầu đa cảm như bao nhiêu người con gái thường tình khác khi đi xa thì nhớ gia đình, nhớ người tình, đó là một chuyện..

bình thường, không thể vin vào điểm đó để luận về sự “chung thủy” của Kiều. Có nhiều người vì say mê truyện Kiều còn bàn rằng tuy về thể xác Kiều thực sự dơ bẩn nhưng chữ “trinh” về tinh thần nàng vẫn vẹn toàn. Trường phái này quá .. tự do, ngoài sự hiểu biết của tôi, tôi cũng xin .. miễn bàn!

2/ Truyện Kiều đi trái ngược với phong tục tập quán của người Việt.

Khi xét một tác phẩm ta phải tự đặt ta vào không gian và thời gian mà tác giả sống và viết tác phẩm đó. Cụ Nguyễn Du sinh năm 1765 tức là năm thứ 28 niên hiệu Cảnh Hưng tại làng Tiên Điền tỉnh Hà Tĩnh đời nhà Lê, và cụ mất năm 1820 đời Minh Mạng, hưởng thọ 55 tuổi. Kim Vân Kiều sống vào năm Gia Tĩnh triều Minh tức là năm 1522. Phong tục tập quán của ta (hay của Tầu) thời ấy rất cổ hủ, con gái phải nghe theo lời cha mẹ, trong tình yêu cũng như trong việc cưới hỏi, cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy, con gái không thể tự ý muốn yêu ai thì yêu, lấy ai thì lấy, nửa đêm không thể tự ý sang nhà con trai tình tứ, đàn địch, ca hát. Vậy mà Kim Vân Kiều sang nhà Kim Trọng trong lúc cha mẹ vắng nhà:

Lần theo núi giả đi vòng

Cuối tường dường có nẻo thông mới rào

Xắn tay mở khóa động Đào

Rẽ mây trông tỏ lối vào Thiên Thai.

Đây là một trường hợp bại hoại gia phong không thể nào tha thứ được từ xã hội ngày xưa cho đến xã hội ngày nay. Có nhiều người phóng khoáng hơn, “tân học” hơn cho rằng xã hội ngày nay có thể chấp nhận được, điều đó chưa chắc đã đúng cho lắm, còn tùy nền tảng giáo dục và quan niệm của từng cá nhân.

3/ Trong truyện Kiều có nhiều cảnh quá “ngoạn mục”:

Cho dù bào chữa, bênh vực bằng cách nào đi chăng nữa, dù cho cụ Tiên Điền có cố gắng dùng lời thơ nhẹ nhàng, bóng bẩy, thanh thoát, tao nhã cách nào đi chăng nữa, những pha “cụp lạc”, “ngoạn mục” cũng vẫn quá.. lồ lộ, không thể không chê trách cho được.

A/ Cảnh thương lượng giá cả để bán Kiều:

Cò kè bớt một thêm hai

Giờ lâu ngã giá, vàng ngoài bốn trăm

Nếu dùng ngôn từ của ngày hôm nay thì đây thực sự là vấn đề nhân quyền và nhân phẩm, con người không thể là con vật, hoặc đồ vật để có thể mang ra mặc cả, định giá, “cò kè bớt một thêm hai” như vậy. Trong một xã hội văn minh nhân phẩm con người hay nói một cách khác nhân phẩm phụ nữ phải được tôn trọng, không thể vì cần tiền thì đem rao bán như một .. con vật!

B/ Cảnh động phòng hoa chúc giữa Kim Vân Kiều và Mã Giám Sinh:

Tiếc thay một đóa trà mi

Con ong đã tỏ đường đi lối về

Một cơn mưa gió nặng nề

Thương gì đến ngọc, tiếc gì đến hương

Đêm xuân một giấc mơ màng

Đuốc hoa để đó mặc nàng nằm trơ

Nỗi riêng tầm tã tuôn mưa

Phần căm nỗi khách, phần dơ nỗi mình.

Tám câu trên mặc dù đã được cụ Tiên Điền diễn tả một cách khéo léo, kín đáo, nhưng không giấu được sự thật phũ phàng của một người con gái tuyết sạch giá trong bị kẻ phàm phu dày vò “dập liễu, vùi hoa” để chính nàng Kiều cũng cảm thấy đã sa lầy vào vũng bùn nhơ nhuốc, căm thù kẻ vũ phu. Một khi “con ong đã tỏ đường đi lối về” thì còn gì để tiếc thương nữa. Sau khi họ Mã đã thỏa mãn thú tính để “... mặc nàng nằm trơ” giữa những ê chề, đớn đau, tủi hận, tiếc thương của đời người con gái.

C/ Đoạn tả Thúy Kiều tắm quá gợi cảm:

Buồng the phải buổi thong dong

Thang lan rủ bức trướng hồng tắm hoa

Rõ ràng trong ngọc trắng ngà

Dày dày sẵn đúc một tòa thiên nhiên.

Tả một người con gái đang tắm như vậy, cụ Tiên Điền đã đạt được mức độ ... tuyệt luân, nếu không muốn nói là quá .. khiêu gợi! Hơn nữa, cụ Tiên Điền còn cho Thúc Sinh đứng ngay đó để chứng kiến thân hình ngọc ngà, trần truồng, quyến rũ của Nàng Kiều:

Sinh càng tỏ nét, càng khen

Ngụ tình tay thảo một thiên luật Đường.

Lần đầu tiên tôi thấy trong văn học một người con trai làm thơ tả cảnh người yêu đang.. tắm! Bài thơ Đường luật tả cảnh người yêu đang tắm của Thúc Sinh có một không hai trong văn học sử, tôi may mắn được đọc nhiều bài thơ Đường luật nổi tiếng của các cụ ta cũng như của các nhà thơ nổi tiếng đời Đường bên Trung Hoa nhưng chưa hề có bài nào .. lạ lùng đến như vậy, đã thế chàng còn đưa cho Kiều để xin nàng họa lại:

Lòng còn gởi áng mây Hàng

Họa vần xin hãy chịu chàng hôm nay.

Nàng còn bao nhiêu nỗi vấn vương trong lòng, nhớ cha, nhớ mẹ, nhớ mối tình đầu, thì còn tâm hồn đâu để họa lại cái bài thơ ... phải gió đó! May quá bài thơ bất hủ này không được cụ Tiên Điền chép ra, nếu có, không thể xếp vào loại PG, R, mà phải là .. XXX, và nếu bị đọc tôi cũng xin ... miễn bàn!

4/ Truyện Kiều vinh danh một tên hảo hán giang hồ thành một anh hùng:

Đường đường một đấng anh hào

Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài

Đội trời, đạp đất, ở đời

Họ Từ, tên Hải, vốn người Việt Đông

Giang hồ quen thói vẫy vùng

Luận bàn về hai chữ anh hùng thật là khó khăn và nhiêu khê, nhưng chắc chắn người anh hùng không thể là một tên .. giặc bể như Từ Hải, đã gọi là “giặc” thì không thể nào là “Anh Hùng” theo đúng nghĩa viết hoa của nó, như vậy những tên hải tặc nào có một chút võ nghệ, làm được dăm ba bài thơ con cóc, mưu mẹo, khuấy động biển đông, cướp của, giết người, hãm hiếp đàn bà, con gái cũng là “Anh Hùng” được sao???

Đâu có thể nào một tên giặc bể:

Huyện thành đạp đổ năm thành cõi Nam

Binh uy từ đấy sấm ran trong ngoài

Được vinh danh là .. Anh Hùng! Mặc dù hắn được ca tụng là người hào hoa phong nhã, văn hay chữ tốt, oai phong lẫm liệt, gì gì đi chăng nữa giặc bể vẫn là .. Giặc Bể!!!

5/ Giai cấp sĩ phu là những bọn giả đạo đức:

Hồ Tôn Hiến chỉ là một trường hợp điển hình của một giai cấp quan lại đạo đức giả, bầy mưu nghĩ kế để dụ Từ Hải ra hàng rồi không giữ lời hứa đem Từ Hải giết. Họ Hồ thành công phần lớn nhờ Kiều, thế mà sau khi Từ Hải chết họ Hồ không cho Kiều về quê như đã hứa mà còn bắt Kiều hầu rượu, đánh đàn, vui chơi thỏa thích, sau đó đem gả Kiều cho thổ quan làm Kiều cay đắng nhẩy xuống sông Tiền Đường tự tử:

Thôi thì một thác cho rồi

Tấm lòng phó mặc trên trời, dưới sông

Trông vời con nước mênh mông

Đem mình gieo xuống giữa giòng tràng giang

Làm quan là thay mặt triều đình đem tài đức ra trị vì thiên hạ, không thể chỉ vì những thứ vui chơi nhục dục mà quên đi đạo đức làm người, phép trị dân chúng!

5/ Truyện Kiều đưa một mẫu Thúc Sinh có học nhưng hiếu sắc, sợ vợ:

Thúc Sinh một mẫu người trai có ăn học:

Khách du bỗng có một người

Kỳ Tâm họ Thúc, cũng nòi thư hương

Nhưng rất hiếu sắc, gặïp gái đẹp như Kiều, chàng bị chết mê, chết mệt, không còn biết trời đất là gì, say mê gái đẹp quên cả trở về nhà với gia đình:

Sinh càng một tỉnh mười mê

Ngày xuân lắm lúc quên về với xuân

Đã mê gái lại còn sợ vợ là nỗi khổ suốt đời của chàng trai họ Thúc, để rồi Kiều cũng như Thúc sinh đều rơi vào cạm bẫy của Hoạn Thư, trong hoàn cảnh éo le, bất lực, yếu đuối, chàng khuyên Kiều đi trốn:

Liệu mà xa chạy cao bay

Ái ân ta có ngần này ấy thôi

Nghe qua đau đớn, não nùng làm sao! Thúc Sinh mặc dù có học nhưng chẳng qua cũng là kẻ .. bạc tình!

6/ Kim Trọng một người tình lý tưởng, nhưng không phải là một thanh niên lý tưởng của xã hội.

Xã hội Việt Nam cũng như xã hội Trung Hoa thời xưa trọng Nho giáo, Khổng giáo, làm trai phải có đạo đức, sống có lý tưởng trong khuôn khổ luân thường, đạo lý. Làm trai không thể mềm yếu vì tình cảm, rên siết, ủy mị như Lương sinh trong truyện “Hoa Tiên” hoặc Phan sinh trong truyện “ Phan Trần”, mẫu người lý tưởng của xã hội phải là:

Chàng tuổi trẻ vốn dòng hào kiệt

Xếp bút nghiên theo việc kiếm cung

Không thể là một người mới gặp Kiều lần đầu đã si mê, vương vấn, tương tư, ốm o gầy mòn :

Bâng khuâng nhớ cảnh nhớ người

Nhớ nơi kỳ ngộ vội dời chân di

7/ Vương Thúy Kiều một mẫu người tài hoa, đa tình, đa cảm, yếu đuối, đôi khi có những tư tưởng, hành động không phù hợp với luân lý, đạo đức, để khổ lụy suốt mười lăm năm. Nhân vật chính trong Đoạn Trường Tân Thanh là người đẹp Vương Thúy Kiều, nàng là nguồn gốc của những lời khen tiếng chê làm tốn biết bao giấy mực từ xưa đến nay.

A/ Vương Thúy Kiều là kẻ không chung tình.

Nhiều nhà phê bình cho rằng Kiều là một kẻ chung tình, suốt mười lăm năm lưu lạc lúc nào cũng nhớ tới mối tình đầu với Kim Trọng. Thực sự không đúng như vậy, là một gái giang hồ trong suốt mười lăm năm ngoài những cuộc vui chơi thâu đêm suốt sáng do “nghề nghiệp” bắt buộc với hàng trăm, hàng ngàn người đàn ông khác nhau ta không thể trách nàng được, nhưng sự dính líu, gắn bó, ước hẹn về tình cảm của nàng với Thúc Sinh rồi Từ Hải trong lúc vắng mặt Kim Trọng là điều không thể chấp nhận, không thể nói nàng là người chung tình được, đâu đó mầm mống phản bội đã có trong đầu óc nàng để chờ cơ hội thực hiện! Ta hãy xem sự mong mỏi của nàng khi ước ao ngày sum họp lâu dài, bền vững với Thúc Sinh:

Sắn bìm chút phận con con

Khuôn duyên biết có vuông tròn cho chăng?

Hoặc trong khi Từ Hải vùng vẫy ở phương xa, Kiều ở nhà phòng không gối chiếc muôn vàn mong đợi tên giặc bể trở về:

Đã mòn con mắt phương trời đăm đăm

Mầm mống phản bội cũng có ở trong Kim Trọng, sau mười lăm năm lưu lạc, khi Kiều trở về, Kim Trọng đã có ý định ruồng bỏ cô em (Thúy Vân) để trở về với cô chị (Thúy Kiều). May mà Kiều không bằng lòng, nếu giả sử Kiều bằng lòng thì chắc chắn sẽ có thảm kịch cho mối tình tay ba (Thúy Kiều, Kim Trọng, Thúy Vân) .

Theo cụ Ngô Đức Kế và cụ Huỳnh Thúc Kháng: “Nàng Kiều chỉ là một “con đĩ”, nàng Kiều không chung tình với Kim Trọng, câu nói “chữ trinh còn một chút này” của nàng đối với chàng, rốt cục chỉ là một sự mỉa mai, một điều vô liêm sỉ”, họ không nhìn nhận cho nàng một chữ trinh nào dù là “trinh tinh thần” cũng vậy! (Xem Nguyễn Du và Truyện Kiều - nhà xuất bản Thế Giới 1951 trang 179-186)

B/ Kiều nói dối và “cầm nhầm” chuông khánh:

Tiểu thiền quê ở Bắc Kinh

Qui sư, qui Phật, tu hành bấy lâu

Bởi vì Hoạn Thư quá ghen nên Kiều phải bỏ Thúc Sinh đi trốn, khi gặp vãi Giác Duyên nàng không những nói dối về thân phận mình mà còn:

Rày vâng diện kiến rành rành

Chuông vàng, khánh bạc bên mình giở ra

Để rồi bị khám phá là đồ ăn cắp:

Giở đồ chuông khánh xem qua

Khen rằng: “ khéo giống của nhà Hoạn nương”

Cho dù bào chữa cách nào đi chăng nữa, chuyện ăn cắp chuông khánh cũng không thể tha thứ được!

C/ Kiều trả thù Hoạn Thư khi đắc thế:

Nàng rằng: “Xin hãy rốn ngồi

Xem cho rõ mặt biết tôi báo thù”.

Khi Kiều lấy được Từ Hải, nàng dựa vào uy danh lừng lẫy của tên giặc bể để báo thù xưa thì nàng chẳng qua cũng là người.. thường như biết bao nhiêu người khác, vảø lại chuyện yêu đương, ghen tuông chỉ là chuyện .. đàn bà:

Rằng: “ Tôi chút phận đàn bà

Ghen tuông thì cũng người ta thường tình”

Thưởng thức cái hay, cái đẹp của truyện Kiều là cả một nghệ thuật của các cụ trong những lúc nhàn rỗi trà dư tửu hậu, lâu lâu cùng vài người bạn tri kỷ mang Kiều ra bình phẩm, bàn luận

là cái thú thanh tao của các nhà Nho thời xưa, không ai có thể chối cãi được giá trị nghệ thuật siêu đẳng của Đoạn Trường Tân Thanh, nhưng mà:

Rằng: “hay thì thật là hay 

Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào! 

Tôi không phải là nhà phê bình văn học, và cũng không bao giờ mang cái mộng ước đó, chỉ trong một buổi sáng mùa xuân, gió lạnh hiu hiu thổi về, bên tách trà nóng, rảnh rỗi mang truyện Kiều ra đọc chợt thấy lòng se thắt lại, bỗng dưng có một vài ý tưởng ngộ nghĩnh xuất hiện trong đầu đem ghi lại, hy vọng:

Lời quê chắp nhặt dông dài 

Mua vui cũng được một vài trống canh. 

Bắc Giang

10- Tương quan giữa Truyện Kiều..- Nguyễn Thiếu Dũng

Tương quan giữa Truyện Kiều và Kinh Dịch

Từ trước đến nay nói đến Truyện Kiều các nhà nghiên cứu thường chỉ đề cập đến mối quan hệ giữa Truyện Kiều và Phật Giáo, Nho Giáo, Lão Giáo chứ chưa ai đá động đến mối liên hệ sâu xa giữa Truyện Kiều và Kinh Dịch. Sự thực ma lực của Kinh Dịch chi phối khá sâu sắc đối với Truyện Kiều.

Lúc nằm dưỡng bệnh ở quê nhà Nguyễn Du đã chịu ảnh hưởng Kinh Dịch khi viết:

An đắc huyền quan minh nguyệt hiện

Dương quang hạ chiếu phá quần âm

(Ngọa bệnh)

Nguyễn Huệ Chi đã viết khi dịch hai câu này: "Lúc chưa ra làm quan, sự ngột ngạt trong tâm hồn khiến Nguyễn Du đã có lúc phải kêu gọi ánh sáng:

Ước gì vầng trăng sáng xuất hiện ngay trước cửa

Ánh sáng dọi xuống xua đuổi mọi bóng tối

Thực ra đây là cách chơi chữ của Nguyễn Du. Câu này Nguyễn Du ám chỉ quẻ Phục. Quẻ Phục trong Kinh Dịch ghép bởi hai quẻ đơn: quẻ Khôn-Địa có 3 hào âm; quẻ Chấn-Lôi có 2 hào âm và một hào dương, thành ra quẻ Địa-Lôi-Phục có 5 hào âm ở trên và một hào dương ở dưới cùng. Phục là hồi phục, ở đây là ước muốn lành bệnh, 5 hào âm là quần âm, dương quang là hào dương. Theo Dịch lý mọi vật đến cùng cực thì biến đổi, quẻ Thuần-Khôn có 6 hào âm nghĩa là đã đi đến cùng cực, lúc đó một hào dương sẽ xuất hiện ở dưới cùng (vị trí hào sơ) biến đổi quẻ Thuần-Khôn thành quẻ Địa-Lôi-Phục, sau đó dương sẽ lần lượt tiến lên thay thế hào âm ở các vị trí hào 2, 3, 4, 5, 6. Khi âm bị thay thế hoàn toàn đó là đến thời quẻ Càn, thuần dương, dương đến cùng cực thì sẽ biến đổi, một hào âm sẽ xuất hiện ở dưới đổi quẻ Càn thành quẻ Cấu, vòng chuyển đổi liên tục không ngừng.

Cách chơi chữ tài hoa này, không biết có được Nguyễn Du vận dụng trong khi viết Truyện Kiều hay không. Điều này khó biết được, ngay cả đến Phạm Quý Thích người đã từng viết "Chu Dịch vấn đáp toát yếu" bạn thân của Nguyễn Du cũng không nhắc đến. Nhưng sự kiện này lại bàng bạc ẩn dấu khắp Truyện Kiều như một sự thật hiển nhiên khiến ta không thể bỏ qua.

Một hiện tượng khá thích thú là Truyện Kiều và Kinh Dịch đều được quần chúng tôn sùng và dùng làm sách bói khá linh nghiệm. Có thuyết cho rằng Kinh Dịch vốn là sách bói toán sau được nâng thành sách triết đứng đầu ngũ kinh. Kinh Dịch gồm thâu vũ trụ trong 64 quẻ, mỗi lời hào được thiết kế theo kiểu bói toán với những lời phán ấn định giá trị cho mỗi sự kiện, cảnh ngộ, tình tiết là tốt hay xấu, có lợi hay hại, có lầm hay không, vì vậy Kinh Dịch làm sách bói là chuyện hiển nhiên, nhưng sao một Truyện thơ như Kiều lại có thể thành sách bói, làm sao những nhân vật như Kiều, Từ Hải, Giác Duyên lại được con người tìm đến nhờ giải đáp những vấn nạn trước cuộc đời đa đoan kính tín như Tiên, như Phật: "Lạy vua Từ Hải, lạy vãi Giác Duyên, lạy Tiên Thuý Kiều...". Truyện Kiều tuy là truyện phóng tác, nhưng nguyên tác của Thanh Tâm Tài Nhân không đủ sức thần hoá như của Nguyễn Du, điều đó hẳn nhiên đã nói lên sức sáng tạo tuyệt vời của bậc thi thánh Việt Nam mà mỗi câu thơ như đồng cảm với tâm trạng, cảnh ngộ, thân phận nhân sinh trong "cõi người ta". Một trong những bí ẩn làm nên sức thu hút của Truyện Kiều chính là Nguyễn Du đã thiết kế Truyện Kiều trên đất Kinh Dịch, mỗi nhân vật trong truyện Kiều lại có sức chứa hình tượng của một quẻ đơn trong tám quẻ đơn cơ bản cấu tạo nên Dịch.

Toàn bộ Truyện Kiều có thể tóm lại trong một quẻ Phục, Phục là hồi phục, là trở về. Đó là chuyện một người con gái khuê các gặp nạn, phải đem thân lưu lạc giang hồ, sau 15 năm lại được trở về đoàn tụ với gia đình, với người yêu, phục hồi nhân phẩm, tuyết sạch giá trong. Khi Thuý Kiều gieo mình xuống sông Tiền Đường, Nguyễn Du đã dùng quẻ Phục để chuyển mạch: "Trong cơ âm cực dương hồi khôn hay" (Kiều, 2646). Bố cục Truyện Kiều cũng được cấu trúc theo dạng quẻ Phục:

Quẻ Phục

Truyện Kiều

Hào 6 Thượng Lục -----Kiều gặp Kim Trọng, gia đình Kiều mắc nạn

Hào 5 Lục Ngũ -----Kiều bán mình vào thanh lâu lần thứ nhất

Hào 4 Lục Tứ -----Kiều gặp nạn Hoạn thư

Hào 3 Lục Tam -----Kiều bị bán vào thanh lâu lần thứ hai

Hào 2 Lục Nhị -----Kiều gặp Từ Hải mắc nạn Hồ Tôn Hiến

Hào 1 Sơ Cửu -----Kim - Kiều tái hợp

Ở phần mở đầu Truyện Kiều, khi giới thiệu gia đình Kiều, Nguyễn Du nói đến Vương Quan trước, tiếp đến là Thuý Vân rồi mới đến Thuý Kiều, không theo thứ bậc chị trước em sau. Trúc Viên Lê Mạnh Liêu cho rằng ngày xưa trọng nam khinh nữ nên giới thiệu Vương Quan trước "tả Thuý Vân trước Kiều là cố ý dồn hết cái đẹp cho em để đến khi tả chị chỉ dùng hai chữ "phần hơn" là đủ. Cách làm đó Lê Mạnh Liêu khen là cao diệu. Chính xác, nhưng đó là cái nhìn mặt nổi về thi pháp, còn một cách nhìn tiềm phục cũng đáng lưu ý là Nguyễn Du đã giới thiệu ba chị em nhà họ Vương theo trình tự cấu trúc một quẻ Dịch. Quẻ đơn có ba vạch, vạch trên cùng tượng trưng cho hàng thiếu niên (em út) chỉ Vương Quan, vạch giữa chỉ hàng trung niên (em thứ) Thuý Vân, vạch dưới cùng chỉ hàng trưởng bối (cả) Thuý Kiều. Tại Hàn Quốc cũng có một bản dịch tác phẩm của Thanh Tâm Tài Nhân nhưng Thuý Vân là con út chứ không phải Vương Quan.

Kinh Dịch có 8 quẻ đơn:

- Quẻ Càn còn gọi là quẻ Thiên có tượng là Vua, là Vương, là cha

- Quẻ Khôn còn gọi là quẻ Địa có tượng là Hoàng Hậu, là mẹ

- Quẻ Khảm còn gọi quẻ Thuỷ có tượng là nước, là trăng, con trai thứ

- Quẻ Ly còn gọi quẻ Hoả có tượng là lửa, con gái thứ

- Quẻ Tốn còn gọi quẻ Phong có tượng là gió, chị cả

- Quẻ Chấn còn gọi quẻ Lôi có tượng sấm, con trai trưởng

- Quẻ Cấn còn gọi quẻ Sơn có tượng là núi, con trai út, quân tử

- Quẻ Đoài còn gọi quẻ Trạch có tượng là đầm ao, con gái út

Trong Truyện Kiều, Viên ngoại họ Vương cha đẻ Thuý Kiều tương ứng với quẻ Càn, mẹ Thuý Kiều tương ứng với quẻ Khôn.

Vương Quan, tương ứng với quẻ Cấn là con trai út. Cấn còn có tượng là hiền nhân quân tử phù hợp với cách mô tả của Nguyễn Du:

"Một trai con thứ rốt lòng

Vương Quan là chữ nối dòng nho gia"

Thuý Vân tương ứng với quẻ Ly vì là con gái thứ. Ly là mặt trời có hình tượng tròn đầy cao quý phù hợp với vóc dáng Thuý Vân:

"Vân xem trang trọng khác vời

Khuôn trăng đầy đặn, nét ngài nở nang"

Kim Trọng và Thúc Sinh cả hai đều là người tình của Thuý Kiều, họ còn ở tuổi trung niên, tương ứng với quẻ Khảm có tượng là mặt trăng, cho nên giữa họ và Thuý Kiều có mối liên kết qua hình tượng mặt trăng.

Kim Trọng buổi ban đầu đến với Thuý Kiều: "Đề huề lưng túi gió trăng". Trăng là Kim Trọng, gió là Thuý Kiều, câu thơ như một dự báo, một định mệnh của Dịch.

Gặp Kim Trọng, Thuý Kiều về ôm mối tương tư, nhìn trăng lại nghĩ đến duyên phận, đến người mới gặp đã phải lòng:

"Một mình lặng ngắm bóng nga

Rộn đường gần với nỗi xa, bời bời"

"Người đâu gặp gỡ làm chi

Trăm năm biết có duyên gì hay chăng"

Khi bán mình cho Mã Giám Sinh theo về "cõi khách xa xăm", ánh trăng lại gợi cho Thuý Kiều nhớ về Kim Trọng:

"Đêm khuya ngắt tạnh mù khơi

Thấy trăng mà thẹn những lời non sông"

Thuý Kiều đã đồng hoá Kim Trọng với trăng và sâu sắc hơn theo Dịch Kim Trọng chính là Khảm là Trăng.

Trăng cũng là Thúc Sinh, khi Thúc Sinh đi "khuất mấy ngàn dâu xanh", một mình cô đơn Thuý Kiều nhìn trăng không khỏi nhớ đến Thúc Sinh:

"Vầng trăng ai xẻ làm đôi

Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường"

Từ Hải - người anh hùng "Đội trời, đạp đất ở đời" đã được Nguyễn Du cô đúc tương hợp với quẻ Chấn, quẻ này có tượng là sấm, là chúa tể. Khi Từ Hải nổi giận, Từ Hải là hiện thân của sấm sét: "Bất bình nổi trận đùng đùng sấm vang". Thuý Kiều nói với Từ Hải cũng là nói với Sấm "Trộm nhờ sấm sét ra tay". Đội quân của Từ cũng là đội quân của sấm sét: "Binh uy từ đấy sấm ran trong ngoài".

Thuý Kiều là chị cả tương ứng với quẻ Tốn có tượng là gió. Mệnh vận cả đời Kiều gắn liền với gió, bao nhiêu gió trong Truyện Kiều hầu như thổi dồn vào đời Kiều đẩy cô gái ngây thơ phong gấm vùi dập xuống chốn bùn nhơ. Ngay từ đầu Truyện Kiều phong ba đã nổi: "Phút đâu ngọn gió cuốn cờ đến ngay". Người báo mệnh cho Kiều, Đạm Tiên, đã mang gió táp đến trong buổi xuân xanh của đời nàng: "Ào ào đổ lộc rung cây, ở trong dường có hương bay ít nhiều". Đời Kiều hiếm khi được cảnh "gió mát trăng thanh", "gió quang mây tạnh" mà chỉ toàn cảnh "gió giật mây vần", "gió táp mưa sa", "gió thảm mưa sầu". Kiều đã dự cảm mình sẽ hoá thân thành gió "Trông ra ngọn cỏ lá cây, Thấy hiu hiu gió thì hay chị về". Kim Trọng tương tư Kiều đã đồng hoá nàng với gió "Mành tương phân phất gió đàn, Hương gây mùi nhớ, trà khan giọng tình", "Bẻ bài rầu rĩ tiếng tơ, Trầm bay lạt khói, gió đưa lay rèm, Dường như bên nóc bên thềm, Tiếng Kiều đồng vọng, bóng xiêm mơ màng". Ở thanh lâu, Sở Khanh lừa Kiều diễn cảnh "quyến gió rũ mây" đẩy nàng đến mức "dập dìu lá gió cành chim" khiến Kiều đau đớn ê chề "mặt sao dày gió dạn sương" chẳng còn thiết tha với cuộc sống "thờ ơ gió trúc mưa mai", cho đến khi gặp lại Kim Trọng, mặc dầu khát khao hạnh phúc lứa đôi, nàng cũng không dám nhận lại quá khứ: "Một lời tuy có ước xưa, Xét mình dãi gió dầu mưa đã nhiều. Nói càng hổ thẹn trăm chiều, Thà cho ngọn nước thuỷ triều chảy xuôi".

Số phận những nhân vật trong Truyện Kiều cũng không thoát khỏi sự chi phối của những quẻ chiếu mệnh.

Kim Trọng bước vào nhà Kiều là tai hoạ liền ập đến vì Kim Trọng là quẻ Khảm-Thuỷ hợp với Vương Ông quẻ Càn-Thiên thành quẻ Thiên-Thuỷ-Tụng là tranh chấp, kiện tụng. Cả nhà Kiều mắc hoạ thằng bán tơ, tan cửa nát nhà.

Kiều quẻ Tốn-Phong gặp Kim Trọng tạo thành thế Phong-Thuỷ-Hoán (thay đổi) khiến nàng phải chịu cuộc biến động lớn, thay đổi hoàn toàn thân phận "Khi sao phong gấm rũ là, Giờ sao tan tác như hoa giữa đường". Cũng thế khi Kiều gặp Thúc Sinh, đời nàng một lần nữa lại đổi thay. Số mệnh quẻ Hoán lại chiếu đến đời nàng khiến nàng phải chịu cảnh "làm cho nhìn chẳng được nhau". Điều này lý giải tại sao Kim-Kiều không thể nên vợ nên chồng. Ảnh hưởng quẻ Hoán đeo đẳng họ suốt đời, đến nỗi sau 15 năm lưu lạc họ may mắn gặp lại nhau, hạnh phúc vẫn không mỉm cười với họ, cho dù chàng độ lượng "hoa tàn mà lại thêm tươi, trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa" nhưng nàng không làm sao nguôi quên quá khứ "Thiếp từ ngộ biến đến giờ, Ong qua bướm lại đã thừa xấu xa". Họ đành "Đem tình cầm sắt đổi ra cầm kỳ" chịu sự an bài của số phận.

Kim không lấy được Kiều nhưng có duyên phận với Thuý Vân. Thuý Vân kết nghĩa với Kim Trọng là do sao Hoả (quẻ ly) chiếu mệnh hợp với Kim Trọng quẻ Khảm-Thuỷ thành quẻ Thuỷ-Hoả-Ký-Tế. Ký Tế là xong, nhưng chỉ xong, chỉ yên phận với Thuý Vân thôi, còn với Kim Trọng thì chưa. Theo Dịch quẻ kép được ghép bởi hai quẻ nội và ngoại, trong Thuỷ-Hoả-Ký-Tế, Thuý Vân quẻ Hoả là quẻ nội, chủ thể. Đối với Kim Trọng thì không thế vì Kim Trọng hợp với Thuý Vân lại thành quẻ Hoả-Thuỷ-Vị-Tế, Vị Tế là chưa xong, ở đây Kim Trọng quẻ Thuỷ là quẻ nội giữ vai trò chủ đạo. Kim Trọng vẫn còn vương vấn Thuý Kiều.

Chỉ có Từ Hải có thể đưa Thuý Kiều lên "ngôi mệnh phụ đường đường" vì Kiều quẻ Tốn-Phong hợp với Từ Hải quẻ Chấn-Lôi thành Phong-Lôi-Ích nghĩa là Từ Hải có thể mang lại lợi ích cho Kiều. Cả hai là "trai anh hùng, gái thuyền quyên" họ hợp lại cũng thành quẻ Lôi-Phong-Hằng nên mới có cơ "Phỉ nguyền sánh phượng, Đẹp duyên cởi rồng".

Dầu ý thức hay hoạt động theo sự dẫn dắt của vô thức trong Truyện Kiều vẫn chảy mạnh dòng máu Kinh Dịch. Nguyễn Du đã cơ cấu Truyện Kiều trên nền Kinh Dịch hết sức tài tình, hết sức linh diệu, khó nhận thấy bàn tay thao tác của bậc đại thi hào. Mỗi tình tiết, mỗi số phận của nhân vật đều phản ánh một cách sinh động hình tượng quẻ chiếu mệnh, tự nhiên như hơi thở. Đọc Truyện Kiều không thể không chú ý đến hai lớp vận động, lớp trên các nhân vật đang chuyển dịch theo số phận, lớp dưới các quẻ Dịch tương ứng đang vận hành. Phù sa Kinh Dịch đã góp phần làm nên sắc màu rực rỡ cho hoa trái Truyện Kiều.

Nguyễn Thiếu Dũng

9- Lại Nói Về Đệ Nhất Danh Phẩm: ... - VI KHUÊ

VI KHUÊ
 
Lại Nói Về Đệ Nhất Danh Phẩm: TRUYỆN KIỀU CỦA NGUYỄN DU
 

Đất nước chúng ta, trải mấy ngàn năm lịch sử luôn luôn phải chiến đấu chống kẻ thù xâm lược để sống còn, gần đây đã chứng tỏ được sự trưởng thành của mình trên nhiều phương diện, theo đà tiến hóa của nhân loại nên đã được biết đến bởi thế giới năm châu. Điều này, chúng ta đều đã biết.

 

Riêng về lãnh vực văn học, văn chương, là phần tiêu biểu cho vẻ đẹp tinh thần, cho trình độ văn minh và văn hiến của cả dân tộc, thì từ xưa đến nay, mỗi khi có cơ hội trưng bày trước sự quan chiêm của các cường quốc cái phần tinh túy ấy, chúng ta chẳng có gì hơn là một áng văn chương mà cả nước đều tôn trọng, nhất trí vinh danh là đệ nhất danh phẩm: Truyện Kiều của Nguyễn Du.

 

Trong khuôn khổ một bài biên khảo ngắn gọn, chúng tôi xin vẽ lại sau đây cuộc hành trình dài dằng dặc thưởng thức truyện Kiều của cả dân tộc ta, để rồi trao tặng địa vị đôc tôn cho tác phẩm này. Tìm hiểu lại một vấn đề quan trọng hàng đầu như thế, chẳng phải là cần thiết hay sao?

Nhắc lại, Nguyễn Du tiên sinh sinh năm 1765 dưới triều đại vua Lê Hiển Tông, là con trai út của cụ Nguyễn Nghiễm, tước Xuân Quận Công, giữ chức Nguyên Thủ Đầu Triều suốt đời vua Lê Cảnh Hưng, nghĩa là một thế gia vọng tộc. Ông có tất cả năm anh em đều đỗ đạt và làm quan lớn cả.

 

Nguyễn Du có tự là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, còn gọi là Tiên Điền. Thuở nhỏ sống cùng đại gia đình ở đất Thăng Long, hưởng vinh hoa phú qúy. Đến năm lên 10 mất cha, sau đó mồ côi mẹ, phải về quê nương nhờ chú bác, rồi cũng học hành đỗ đạt, đến năm 19 tuổi đã ra làm quan. Chưa được 6 năm thì đến năm Kỷ Dậu (1789), vua Quang Trung Nguyễn Huệ kéo đại binh Tây Sơn ra Thăng Long dẹp tan quân Tàu xâm lược, chấm dứt triều đại nhà Lê đã trị vì gần 400 năm. Nguyễn Du năm ấy 24 tuổi, trông thấy anh em bị nhà tan cửa nát, rất đau lòng. Từ đó, ông phải sống cảnh cơ hàn hơn nữa, lại còn phải chứng kiến cảnh đầu rơi máu chảy của người thân, nên tấm lòng càng thêm bi lụy.

 

Nhà Nguyễn dẹp tan Tây Sơn, vua Gia Long thống nhất sơn hà vào năm 1802, xuống chiếu kêu gọi cựu thần nhà Lê ra giúp nước. Từ chối chẳng được, cuối cùng Nguyễn Du cũng phải ra làm quan, để rồi sau này, vào năm 1813 khi 38 tuổi được cử đi sứ sang Tàu. Do sự đi sứ này mà sử sách về sau cho rằng Truyện Kiều đã được viết sau khi ông đi sứ về, mang theo quyển tiểu thuyết của người Tàu nhan đề là Thanh Tâm Tài Nhân, đến khi về nước mới phỏng theo cốt truyện ấy để viết nên Đoạn Trường Tân Thanh, sau này được gọi tên thống nhất là Truyện Kiều, nay là đệ nhất danh phẩm của dân tộc Việt Nam ta.

Nguyễn Du mất năm 1820, vừa đúng 55 tuổi, để lại Truyện Kiều cho hậu thế nâng niu, và căn cứ theo từng giai đoạn đau thương của cuộc đời ông mà phỏng đoán ý nghĩa từng câu từng đoạn trong tác phẩm. Nhưng thật ra, cả một dân tộc dầu một lòng yêu quý Truyện Kiều, vẫn chưa bao giờ đồng ý với nhau về những điều phỏng đoán ấy cả.

 

Về thời điểm viết Truyện Kiều, thì theo sự công bố mới nhất gần đây của giáo sư Hoàng Xuân Hãn, thì đây là lần đầu tiên thời điểm này được chính thức xác định: Truyện Kiều đã được viết ra vào đời Tây Sơn, trước khi

 

Nguyễn Du đi sứ bên Tàu, chứ không phải là sau đó, như đã từng ghi nhận. Và Truyện Kiều đã được viết bằng tiếng Việt, chữ Nôm, cảm hứng từ bản chữ Hán tình cờ đọc được của người Tàu, vì đây là giai đoạn thịnh hành của tiếng-Việt-chữ-Nôm đã nổi lên từ cuối thế kỷ 17 cho đến đời Minh Mạng, thời của những Cung Oán Ngâm Khúc, Chinh Phụ Ngâm. Thế nghĩa là: Nguyễn Du đã hoàn thành tác phẩm này từ lúc còn rất trẻ, trên dưới 30 tuổi thôi.

Truyện Kiều là đệ nhất danh phẩm của dân tộc là điều có thể chứng tỏ được bằng nhiều dữ kiện lịch sử văn học. Thứ nhất, tác phẩm được nói đến nhiều nhất trong văn chương Việt. Thứ hai tác phẩm được in lại nhiều lần nhất, và thứ ba, tác phẩm được quảng bá sâu rộng trong dân gian dưới nhiều hình thức.

  

MỘT: TRUYỆN KIỀU ĐƯỢC NÓI TỚI NHIỀU NHẤT.

Từ 1825 cho đến 1994, đã có hơn vô số bài viết, những luận án, hoặc những số báo đăng tải phê bình, nhận xét về Truyện Kiều của Nguyễn Du. Dưới đây là liệt kê hơn 50 tác giả Việt đáng kể đã từng luận bàn Truyện Kiều, và một số bình luận tiếng Nhật và tiếng Hán.

1825: Phạm Qúy Thích là người đầu tiên viết, bài Tống Vinh Đoạn Trường Tân Thanh.

1871: Vua Tự Đức viết bài Tổng Từ về Truyện Kiều.

1905: Tổng Đốc Lê Hoan thành lập Tao Đàn Hưng Yên, và mở cuộc thi Vịnh Kiều.

1919: Phạm Quỳnh đăng bài trên báo Nam Phong chính thức ca ngợi Truyện Kiều.

1919: Huỳnh Thúc Kháng và Ngô Đức Kế đăng bài đả kích trên báo Tiếng Dân và Hữu Thanh.

1920: Phan Khôi đăng bài trên báo Phụ Nữ Tân Văn cảnh cáo các nhà học phiệt về Truyện Kiều.

1924: Phạm Quỳnh tổ chức lễ kỷ niệm Nguyễn Du lần đầu tiên.

1923: Vũ Đình Long viết bài triết lý và luân lý Truyện Kiều đăng trên báo Nam Phong.

1924: Tản Đà chú thích và bình luận Vương Thúy Kiều Tân Truyện.

1924: Phan Sĩ Bằng, Lê Thước viết Truyện cụ Nguyễn Du, tác giả Truyện Kiều.

1929: Hồ Đắc Đàm viết Truyện Kiều dẫn giải.

 1936: Trần Trọng Kim viết Lý thuyết Phật học trong Truyện Kiều.

 1941: Hoàng Ngọc Phách viết Cô Kiều đáng khen hay đáng chê.

1941: Hoàng Ngọc Phách viết Văn chương và luân lý Truyện Kiều.

1941: Dương Quảng Hàm viết Truyện Kim Vân Kiều của Nguyễn Du trong Việt Nam Văn Học Sử Yếu.

 1942: Nguyễn Bách Khoa viết Nguyễn Du và Truyện Kiều.

 1942: Trường Chinh viết Nguyễn Du và Truyện Kiều.

1943: Đào Duy Anh viết Khảo luận về Kim Vân Kiều.

1952: Vương Thúy Kiều chú giải tân truyện được nhà xuất bản Hương Sơn in lại.

1953: Lê văn Hoè viết Nho giáo và Truyện Kiều.

1953: Lê văn Hoè viết Truyện Kiều chú giải.

1953: Lê Xuân Mỹ viết Khảo cứu Truyện Kiều.

1953: Trương Tửu viết Văn chương Truyện Kiều.

1954: Huyền Mặc Đạo Nhân viết Dẫn giải Truyện Kiều.

1955: Nam Hưng viết Ảnh hưởng triết lý Á Đông trong Truyện Kiều.

1956: Vũ Bằng viết Kim Vân Kiều của Nguyễn Du.

1959: Văn Hoè viết Truyện Kiều chú giải.

1959: Lê Tuyên viết Thời gian hiện sinh trong Đoạn Trường Tân Thanh.

1960: Thái Văn Kiểm viết Văn Chương, Triết Lý và Khoa học trong Truyện Kiều.

1962: Phan Ngọc viết Kim Vân Kiều.

1960: Một nhóm giáo sư viết Chân dung Nguyễn Du.

1962: Vũ Hữu Tiềm viết Kiều của Nguyễn Du.

1964: Nguyễn Đăng Thục viết Tâm lý văn nghệ Truyện Kiều của Nguyễn Du.

1965: Một nhóm giáo sư Saigon viết Kỷ niệm đệ nhị bách chu niên thi hào Nguyễn Du.

1965: Lê Ngọc Trụ, Bửu Cầm viết Thư mục về Nguyễn Du gồm có 574 tác phẩm và bài viết về Nguyễn Du (Bộ Giáo Dục xuất bản), gồm có bài của:

Nguyễn văn Trung: Đặt lại vấn đề Truyện Kiều,

 

Trần Bích Lan: Những Nẻo Đường Tự Do,

Vũ Khắc Khoan với Nguyễn Du và tình yêu,

Việt Tử với Minh oan cho Thúy Kiều.

Ngoài ra còn có Nguyễn Khắc Hoạch, Đông Hồ, Thanh Lãng, Thích Thiẹân Ân, Bửu Cầm và Tạ Quang Phát, Trịnh Huy Tiên, Trần Cửu Chấn, Phạm văn Sơn, Thạch Nhân, Đàm Quang Hậu, Trần Quang Thuận.

1965: Trong quyển Etudes Vietnamiennes, Nguyen Du et Le Kieu, 4se edition en langue étrangère, Hà Nội, có những bài của Nguyễn Khắc Toàn, Nguyễn Khắc Viện về Truyện Kiều của Nguyễn Du.

1965: Tại miền Bắc, qua tập Kỷ niệm 200 năm ngày sinh Nguyễn Du do nhà xuất bản Khoa Học và Xã Hội, Hà Nội, ta thấy một thư mục liệt kê các tài liệu về Nguyễn Du trên dưới 100 tập.

1968: Nguyên Sa viết trên tạp chí Nghiên Cứu và Phê Bình Văn Học bài “16NguyễnDu”, nhận định về Truyện Kiều.

1971: Tô Nam Nguyễn Đình Diệm viết Kim Vân Kiều – Thanh Tâm Tài Tử.

1973: Hà Huy Giáp viết lời giới thiệu Truyện Kiều do Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú thích.

1977: Tại hải ngoại, tập san Văn Hóa Xã Hội số Tưởng niệm đại thi hào Nguyễn Du đăng bài của những tác giả cổ kim sau đây: Bùi Kỷ, Đoàn Tự thuật dịch Chu Manh Trinh, Lê Xuân Giáo, Nguyễn Phương, Nghiêm Xuân Hồng, Phước Quê, Hoàng Văn Đức, Nguyễn Ngọc Huy, Bùi Hữu Sáng, Vũ Quang Hân, Lưu Kim Phương, Trần Ngọc Minh, Lê Thọ Giáo.

1993: Linh mục Vũ Đình Trác viết bộ sách Triết lý nhân bản Nguyễn Du.

1993: Nguyễn Thùy và Trần Minh Xuân viết quyển: Đoạn Trường Tân Thanh, Tiếng Vui Thay Lời Buồn.

Hán ngữ thì có:

1955: Kim Vân Kiều bình giảng của Lý văn Hùng.

Kim Vân Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân nguyên ấn mộc bản bằng Hán Tự, đời Thanh, tàng trữ tại nội các văn khố, Tokyo, và tại Đông Dương Văn Hóa Nghiên Cứu Sở, trực thuộc Đại học Tokyo, Nhật bản.

Nhật ngữ thì có:

1942: Kim Vân Kiều của Komatsu Kiyoshi, Tokyo .

1960: Kim Vân Kiều Khảo của Tetakenaka Isoshiro.

HAI: TRUYỆN KIỀU ĐƯỢC IN ĐI IN LẠI nhiều lần .

 Theo ông Đặng Thanh Lê, được nhắc tới trong quyển Triết Lý Nhân Bản Nguyễn Du của linh mục Hán Chương Vũ Đình Trác, thì Truyện Kiều của Nguyễn Du được xuất bản và tái bản đến 23 lần bằng chữ Nôm, 72 lần bằng chữ Quốc Ngữ. Sau đây là những bản mà chúng ta biết được, cho đến nay:

1825: Chỉ 5 năm sau khi Nguyễn Du mất, bản đầu tiên được khắc in là do ông Phạm Quí Thích, thường gọi là bản Phường.

Bản dịch từ Nôm ra Việt đầu tiên cho Đoàn Tự Thuật in trong tạp chí Nam Phong dưới bút hiệu Đoàn Qùy.

Bản Liễu Văn Đường bằng chữ Nôm gọi tắt là Liễu Văn.

1871: Bản do vua Minh Mạng chủ trương theo bản chính Hoa Đường đã rách nát.

1871: Bản Kim Vân Kiều Tân Truyện, Liễu Văn Đường tàng bản, do Tiền Điền Lễ Tham Nguyễn Hầu chủ trương.

1875: Bản Kim Vân Kiều Tân Truyện của Trương Vĩnh Ký.

1879: Bản Kim Vân Kiều Tân Truyện, Thịnh Mỹ Đường tàng bản, đời Tự Đức năm Kỷ Mão.

1882: Bản Kim Vân Kiều, Liễu Văn Đường tàng bản, đời Tự Đức năm Nhâm Ngọ niên.

Bản Kinh là bản Truyện Kiều Nôm do vua Tự Đức và triều thần sửa lại.

1902: Bản Kiều Oánh Mậu, chữ Nôm, gọi tắt là KOM.

1904: Bản Kim Vân Kiều Truyện Quảng Tập.

1906: Bản Quản Văn Đường, chữ Nôm.

1906: Bản thực hiện bởi nhóm Chu Mạnh Trinh.

1906: Bản Truyện Thúy Kiều của Bùi Kỷ - Trần Trọng Kim do Tân Việt xuất bản và tái bản.

1912: Bản Kim Vân Kiều của Nguyễn văn Vĩnh.

1917: Bản Kim Thúy Tình Từ của Pham Kim Chi.

1918: Bản Phúc Văn Đường, chữ Nôm.

1926: Bản Kim Vân Kiều, nhà in Ngô Tử Hạ, Hà Nội.

1922: Bản Kim Vân Kiều Tân Tập, Quảng Thịnh Đường tàng bản, Khải Định thất niên.

1929: Bản Kim Vân Kiều Tân Truyện, Phúc Văn Đường tàng bản, Bảo Đại Kỷ Tỵ.

1974: Truyện Kiều Nguyễn Du, do nhà xuất bản Lá Bối in tại Paris .

1975: Truyện Kiều Nguyễn Du do nhà xuất bản Người Việt tại Hoa Kỳ.

Bản Văn Hồng Thịnh cũng là Truyện Kiều xuất bản ở Hà Nội (không đề năm, tháng).

Truyện Kiều: Tác Giả, Nhân Vật và Luân Lý/ Đặng Cao Ruyên/ Nhà XB Miền Đông Hoa Kỳ, 2005)

 

BA: TRUYỆN KIỀU ĐƯỢC PHỔ BIẾN RỘNG TRONG DÂN GIAN DƯỚI MỌI HÌNH THỨC.

Văn chương, dầu trác tuyệt đến đâu, xưa nay cũng chỉ được tán thưởng rất giới hạn bởi giới thượng lưu trí thức, nhưng cũng có một số vượt ra ngoài biệt lệ đó, thì tiếc thay lại chỉ như nghiêng nhẹ hay nặng về phía bình dân. Duy chỉ có Truyện Kiều, bác học, rất bác học, bình dân cũng thật bình dân, không phân biệt giai cấp, không gian hay thời gian. Từ thuở mới ra đời được yêu mến như thế nào thì đến nay vẫn dành trọn vẹn tình cảm của người đọc, người nghe như vậy.

Trên có vua quan, dưới có gã đánh xe, người lão bộc, ngoài đồng ruộng có anh nông phu, chị đi cấy đi cày. Hơn một người đã phải băn khoăn tự hỏi: Truyện Kiều có cái ma lực gì mà hấp dẫn đến như vậy?

Một, là vì được phổ biến rộng trong dân gian Việt Nam dưới nhiều hình thức.

Từ xưa đã có những món đặc biệt xâm nhập vào đời sống đại quần chúng như là: ngâm Kiều, vịnh Kiều, tập Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều, đố Kiều, ru con bằng Kiều, triển lãm tranh Kiều, vân vân.

Ngâm Kiều như các ả đào xưa đã ngâm, như bà Đàm Mộng Hoàn thuở mới vượt tuyến từ Bắc vào Nam đã ngâm làm thổn thức lòng người, như Hồ Điệp, như Hồng Vân của Tao Đàn miền Nam, đến nay vẫn còn chưa ai thay thế được.

Viết Tựa Truyện Kiều, không ai viết bằng tất cả tấm lòng, lâm ly bi đát như Chu Mạnh Trinh, mà cho đến nay, nhiều người thuộc lòng những đoạn rất mùi, như:

Than ôi, một bước phong trần, mấy phen chìm nổi, trời tình mờ mịt, bể hận mênh mông... Ta cũng nói tình, thương người đồng điệu, cái kiếp không hoa lẩm cẩm, con hồn xuân mộng bâng khuâng (Chu Mạnh Trinh)

Vịnh Kiều, tiêu biểu như Phạm Quí Thích, Chu Mạnh Trinh, vừa là thi nhân vừa là đại khoa bảng, đã chiếm giải nhất kỳ thi vịnh Kiều từ năm 1905 với tập thơ Nôm, mà sau đây là một bài được ưa thích nhất bởi hậu thế:

Kiều Đi Thanh Minh

Màu xanh ai khéo vẽ nên tranh

Nô nức đua nhau hội Đạp Thanh

Phận bạc ngậm ngùi người chín suối

Duyên may run rủi khách ba sinh

Dưới hoa nép mặt gương lồng bóng

Ngàn liễu rung cương sóng gợn tình

Man mác vì đâu thêm ngán nỗi

Đường về chuông đã gác chênh chênh

Tập Kiều là chép một câu thơ Kiều 6 chữ của đoạn này với một câu 8 chữ của đoạn khác, nhiều khi rất xa cách nhau (trong Truyện Kiều) để làm thành một bài thơ có ý nghĩa riêng, tâm sự riêng của mình. Như một bài thơ của Cao Tiêu chẳng hạn, với 4 câu đầu:

Từ đây góc bể chân trời

Đau lòng lưu lạc nên vài bốn câu

Một phen tri kỷ cùng nhau

Trông vời cố quốc biết đâu là nhà!

            (Cao Tiêu)       

Lẩy Kiều là chọn rút ra một vài câu, vài đoạn trong thơ Kiều để phỏng theo mà diễn đạt ý. Thí dụ:

Thanh Minh trong tiết bộ hành chơi

Tình nọ, duyên này vướng cả hai,

Thường kẻ dấu giày in mặt đất

Cảm ai màu áo nhuộm da trời

Vừa tập Kiều vừa lẩy Kiều, cả trong văn lẫn thơ, thì đồng thời với chúng ta có nhà thơ Bùi Giáng, được yêu mến ở trong nước, và ca tụng rất nhiều ở hải ngoại. Thử đọc hai câu lẩy Kiều của ông:

Trông chừng khói ngất song thưa

Bụi hồng lẽo đẽo chưa vừa chiêm bao

Tuần mưa cữ gió người nào...

(Bùi Giáng)

Và trong văn, ông cũng lẩy và tập được, như thế này:

Tôi mượn lời ... ông Du viết lại tái Tân Thanh. Lấy trong ý tứ mà suy, thì bài ra bài vịnh kể gì vịnh ra? Tuy nhiên, nếu như tổng hợp mà còn ngụ trong tính tình nên câu tuyệt diệu, thì cái sự tình tại hạ gây nên cũng chẳng phải là toàn nhiên dấm dớ!

(Bùi Giáng, Mùa Thu Trong Thi Ca, tr 27-28).

Bói Kiều là dùng Truyện Kiều làm sách bói: đọc lên câu thơ thế nào thì cho rằng vận mệnh hên xui của mình cũng như thế. Ví dụ, bói phải câu: “Màu hồ đã mất đi rồi/ Thôi thôi vốn liếng đi đời nhà ma” thì thôi, hết thời rồi, đừng có mong chuyện làm ăn, buôn bán gì nữa!

Còn như ru con bằng thơ Kiều thì mẹ tôi từng ru tôi, mẹ anh từng ru anh, ru chị, làm sao có thể quên:

À ơi à...

Trăm năm trong cõi người ra

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau...

Ạ ạ ơi...

Người lên ngựa kẻ chia bào

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san..

 

Còn như vẽ tranh Kiều thì phải nhớ đến trước tiên những bức sơn mài của họa sĩ Tú Duyên, nổi danh từ những thập niên 50 với những tác phẩm thuần túy Việt Nam, đặc biệt là tranh Kiều, đã từng được trưng bày trong những kỳ triển lãm lớn.

Lý do thứ hai khiến Truyện Kiều có cái ma lực gì mà hấp dẫn đến như vậy là vì đã được phổ biến rộng qua các bản dịch.

Với cảm tình đặc biệt cũng như lòng tôn kính pha lẫn niềm tự hào dân tộc, các nhà trí thức Việt Nam thấm nhuần Tây học dưới thời Pháp thuộc cũng như sau này dưới chế độ Việt Nam Tự Do, và cả bên Xã Hội Chủ Nghĩa cũng hết sức quan tâm đến việc phổ biến đệ nhất danh phẩm này của dân tộc và văn hoá Việt Nam ra ngoài thế giới. Trước tiên, phải kể đến những bản dịch Pháp văn cũ, có:

Kim Van Kieu Tan Truyen, dịch và xuất bản bởi Abel Des Michels.

Kim Van Kieu Tan Truyen, Nouvelle histoire de Kim, Van et Kieu. Dịch và xuất bản bởi Edmond Nordemann.

Kim Ven Kieou, dịch bản bởi L. Masse.

Kim Van Kieou, le célèbre poème Annamite dịch bởi Réne Crayssac.

Poème de Kim Van Kieu Truyen. Dịch sang Quốc Ngữ và chú giải bởi Trương Vĩnh Ký.

Kieu. Dịch và chú giải bởi Nguyễn văn Vĩnh.

Kieu. Dịch từ tiếng Việt bởi Xuân Phúc và Xuân Việt.

Kim Van Keou, poème populaire Annnamite. Paris, Challamel, 1915 của Thu Giang.

Bản dịch tíếng Thụy Điển, mang tên Kim Och Kieu, bởi KVR.

Bản dịch tiếng Đức. Dasmadchen/Kieu do Ubertragon Von Irene.

Bản dịch tiếng Anh. The Tale of Kieu của Huỳnh Sanh Thông, Hoa Kỳ.

Một bản dịch ra tiếng Tiệp Khắc.

Một bản dịch ra tiếng Ả Rập.

Bản dịch ra tiếng Nhật bởi Komatsu Kihoshi: Kim Van Kieou, xuất bản tại Tokyo năm 1943.

Bản Hán ngữ, Kim Vân Kiều của Trương Cam Vũ, Chợ Lớn, Vĩnh Hưng ấn quán, 1962.

Ngoài ra, Truyện Kiều còn được giới thiệu rộng rãi bỏi các dịch giả miền Bắc Việt Nam tới các nước Xã Hội Chủ Nghĩa như Liên Xô, Trung Quốc, Albani, Hungary, Romania, Tiệp Khắc, Cuba, Campuchia...

 

Đả kích giá trị của Truyện Kiều trên mặt đạo đức, luân lý.

Từ khi Truyện Kiều của Nguyễn Du ra đời đã lập tức đón nhận những tình cảm âu yếm nhất của những người yêu thơ nhất, như Phạm Quí Thích, Chu Mạnh Trinh. Nhưng đồng thời cũng đã làm bùng nổ nhiều cuộc tranh luận giữa một số nhà trí thức rất đáng kể, đến nỗi sau này trong 2 bộ Từ Điển Văn Học tập 1 và 2 do nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội Hà Nội thực hiện năm 1983, đã có một mục dành riêng cho vụ này, gọi là Tranh luận về Truyện Kiều, khi tra tự điển thì phải kiếm vần TR.

Hãy trở lại không khí sôi động từ buổi bình minh dưới thời gọi là phong kiến ấy. Hơn một nhà Nho, nhà ái quốc đã nhập cuộc, lên tiếng đả kích áng văn chương đi trước thời đại này, trước tiên, về phương diện đạo đức luân lý. Uy Viễn Tướng Công Nguyễn Công Trứ, vào tuổi 73 còn được hú hí với ả hầu non hơ hớ, và làm thơ:

Kìa những người mái tóc trắng phau phau

Còn run rẩy kẻ đào tơ hây hấy

Tân nhân lục vấn lang niên kỷ

Ngũ thập niên tiền nhị thập tam!

            (Nguyễn Công Trứ)

Thế mà lại là người mắng mỏ Nguyễn

 

Du qua Thúy Kiều bằng những lời cay độc nhất:

Bạc mệnh chẳng lầm người tiết nghĩa

Đoạn trường cho đáng kiếp tà dâm!

            (Nguyễn Công Trứ)

Từ năm 1803, đã có bản nghị án Thúy

Kiều về phương diện đức hạnh do ông Nguyễn

văn Thắng nào đó, phê rằng:

Xét sau trước đủ nhân, trinh, hiếu, nghĩa

Thương lâu nay lầm tuyết, nguyệt,

phong, hoa. (Nguyễn văn Thắng)

Các cụ lên mặt đạo đức quá khiến trong dân gian đã lan tràn câu ca dao răn đe nghiêm khắc:

Đàn ông chớ kể Phan Trần

Đàn bà chớ kể Thúy Vân, Thúy Kiều

 

ĐẢ KÍCH GIÁ TRỊ CỦA TRUYỆN KIỀU VÌ THIÊN KIẾN CHÍNH TRỊ.

Từ khi nước ta bị người Pháp xâm chiếm và đặt ách đô hộ, áng văn chương vô thưởng vô phạt về chính trị kia lại trở thành cái cớ bung xung hàng đầu cho các ngài có liên can đến món sát phạt này hùng hổ lời qua tiếng lại với nhau.

Năm 1924, tạp chí Nam Phong của chủ bút Phạm Quỳnh là người bị coi là theo Pháp thân Pháp, tổ chức lễ kỷ niệm thi hào Nguyễn Du lần đầu tiên. Bài diễn văn của học giả họ Phạm nổ to như những phát súng thần công nhằm vào hàng ngũ địch là những nhà Nho yêu nước còn mưu đồ chuyện chống xâm lăng, dù rằng ông chỉ nói toàn chuyện văn chương từ một tác phẩm mà ông thực lòng yêu mến. Từ đó, có những câu tán dương Kiều bất hủ của quan Thượng Thư họ Phạm:

Truyện Kiều vừa là kinh, vừa là truyện, vừa là Thánh Thư Phúc Âm của cả một dân tộc. Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn.

            (Phạm Quỳnh)

Cả một làn sóng phẫn nộ dâng lên. Nhà Nho, nhà cách mạng yêu nước Ngô Đức Kế lên tiếng đả kích trước tiên, trong bài Chánh Học cùng Tà Thuyết, đăng trên báo Hữu Thanh, nói ngụ ý: tà thuyết chính là Truyện Kiều, chính là phong trào tán dương Kiều mà kẻ phát động chính là Phạm Quỳnh, đó vậy. Phụ họa với Ngô Đức Kế là Huỳnh Thúc Kháng, chủ bút báo Tiếng Dân ở Huế cũng lên tiếng đả kích Phạm Quỳnh với những lập luận tương tự: Truyện Kiều là thứ văn chương ủy mỵ, ru ngủ thanh niên để họ xao lãng việc chính trị: yêu nước, chống Pháp.

            (Huỳnh Thúc Kháng)

Pháp đang chân trong chân ngoài thì Nhật đến, Việt Minh lên. Bấy giờ lại có ông Trương Tửu (Nguyễn Bách Khoa) lôi Kiều ra để luận bàn chính trị. Tác giả Nguyễn văn Hoan trong mục Tranh Luận về Kiều đã ghi nhận:

Với hai cuốn Nguyễn Du với Truyện Kiều (1942) và văn Chương Truyện Kiều (1953), Nguyễn Bách Khoa tuyên bố chủ ý làm sáng tỏ một phương pháp nghiên cứu, khách quan khoa học, nhưng sự thực đã vận dụng đủ thứ lý thuyết, từ thuyết hoàn cảnh của Ten, phân tâm học bệnh lý của Freud, pha trộn với cả thuyết di truyền huyết thống và thuyết luận hồ đồ. Nguyễn Bách Khoa đã khẳng định Nguyễn Du là một con bệnh thần kinh, và Thúy Kiều mắc bệnh ủy hoàng, lên án thể thơ lục bát là sản phẩm của một trạng thái nô lệ của dân tộc, Truyện Kiều là kết tinh phẩm của một chặng đường suy đồi nhất trên tràng kỳ tiến hóa của cá tính Việt Nam.

            (Nguyễn văn Hoan)

Sau này, ở một chỗ khác, phê bình về Nguyễn Du và Truyện Kiều, nhà văn Hà Huy Giáp còn đi đến một kết luận chính trị làm người đọc phải cười ra nước mắt. Ông Hà viết:

Lòng thương người của Nguyễn Du mênh mông vô hạn, nhưng ông không thể tìm thấy lối thoát trong vòng vây của giai cấp ông, thời đại ông. Phải đến những năm đầu của thế kỷ 20... Chủ tịch Hồ Chí Minh, người thầy vĩ đại của giai cấp công nhân và dân tộc Việt Nam , mới tìm ra được lối thoát.

            (Hà Huy Giáp, trích từ Đào Đăng Vỹ).

 

ĐẢ KÍCH GIÁ TRỊ CỦA TRUYỆN KIỀU VÌ TÌNH CẢM CÁ NHÂN.

Năm 1977, tại hải ngoại nhà văn Đào Đăng Vỹ đã ghi nhận trong đặc san tưởng niệm thi hào Nguyễn Du rằng: Hai nhà Nho học uyên thâm là Ngô Đức Kế và Huỳnh Thúc Kháng trong khoảng những năm 1930, đã vì ghét học giả Phạm Quỳnh là người thân Pháp đã quá bênh vực Truyện Kiều, nên hai ông đâm ra ghét lây Nguyễn Du và Truyện Kiều, mỗi lần nói đến Truyện Kiều thì gọi xếch mé là “Cuốn trăm năm trong cõi,” nói đến Thúy Kiều thì một điều “con đĩ Kiều,” hai điều “con đĩ Kiều,” thật là quá đáng!

Xem thế đủ biết, các cụ ta ngày xưa khi tranh luận văn chương cũng nặng lời với nhau lắm, chớ đâu phải bao giờ cũng ôn tồn trong sự tương kính so với hậu thế chúng ta bây giờ thường hay cãi cọ bôi nhọ lẫn nhau bất cố liêm sỉ.

Ngoài mấy cụ khả kính nói trên, còn phải kể đó đây rải rác đôi lời đả kích Truyện Kiều khi bị lôi ra như dẫn chứng sinh động cho các cuộc tranh luận về chủ thuyết vốn mông lung, như: Phái nghệ thuật vị nhân sinh đối lập với nghệ thuật vị nghệ thuật lập luận rằng: Văn chương Truyện Kiều phải chính là nội dung Truyện Kiều, vì nó là phần cốt yếu và vĩnh viễn. Thiếu phần ấy, Truyện Kiều chỉ là một cái xác chết (Hoài Thanh – Tao Đàn số 6, 1939.)

Nhưng chỉ có thế mà thôi. Trước sau kim cổ, chỉ vỏn vẹn có mấy vị đáng kể đã lên tiếng đả kích Truyện Kiều, chính thức và dữ dội: Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế, Phan Khôi, Nguyễn Bách Khoa. Còn ngoài ra là một đội ngũ hùng hậu người cầm bút đã tự động sắp hàng đứng về phe bênh vực: Truyện Kiều của Nguyễn Du, đệ nhất danh phẩm.

Ngoài ra tất cả sách viết ra đều là để ca ngợi.

 

THỜI ĐẠI HOÀNG KIM CỦA TRUYỆN KIỀU

Thời đại hoàng kim của văn học Trung Quốc đã được khẳng định là đời Đường, kéo dài mấy trăm năm thi ca, từ Sơ Đường, Thịnh Đường đến Vãn Đường.

Với văn học Việt Nam, cho đến nay, hầu như giá trị Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng đã được khẳng định: Đó là đệ nhất danh phẩm, mà sự quan tâm, lòng yêu mến ngưỡng mộ, niềm hãnh diện, tự hào dân tộc đã được biểu lộ rõ ràng qua những sự kiện nêu trên. Càng rõ ràng hơn nữa khi cùng với thời gian và những cuộc biến thiên, tác phẩm này vẫn cứ giữ nguyên địa vị độc tôn như thế. Hơn một thức giả đã đồng ý như vậy.

Nhà thơ Nguyên Sa trên tạp chí Nghiên Cứu Văn Học, trong một bài viết như là tổng kết về Truyện Kiều đã có những nhận định chính xác. Sau đây là trích dẫn từng đoạn cần thiết:

Sự kiện tất cả những người sắp hàng liên tục nhìn ngắm Nguyễn Du từ khi nhà thơ nằm xuống tới nay đã đóng góp để tạo thành, bên cạnh, trước mặt Nguyễn Du thi sĩ, một lô Nguyễn Du khác. Nguyễn Du như một sự kiện xã hội. Nguyễn Du như một hãnh diện lịch sử. Nguyễn Du như một biểu tượng quốc gia...

Chỉ riêng cái sự kiện Truyện Kiều chiếm chiếu nhất trong các chương trình văn chương trung học và đại học cũng đủ nói lên rằng chẳng còn gì là quan trọng nữa những tiếng kêu ca lo lắng về cái ảnh hưởng tai hại dâm đãng của Truyện Kiều. Chỉ nhìn những người làm văn học cũng đủ thấy chẳng còn ai coi là đứng đắn, dù những người chấp nhận lối phê bình xã hội, cái ý tưởng thơ Kiều bạc nhược, lục bát nô lệ.

Trong khi đó các anh nhìn coi, môn phái khen Kiều khoẻ ghê gớm. Lúc còn cãi cọ nhau ở cái thời tiền chiến êm ả đáng yêu đó, môn phái này đã khoẻ. Bây giờ, nó lại là một đại môn phái. Vua quan như Minh Mạng, Tự Đức. Có vua tất có triều thần. Có các nhà Nho học, Phạm Lập Trai, Thập Thanh Nhị, Mộng Liên Đường, Chu Mạnh trinh. Các nhà Nho học rồi những người viết chữ Quốc Ngữ: Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, Vũ Đình Long, Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Tường Tam. Và Hoài Thanh, và Lưu Trọng Lư và Xuân Diệu. Và Đào Duy Anh, v.v.

Mỗi một nhóm người khen một kiểu. Mỗi người trong nhóm khen một lối. Lời khen ngợi nào cũng ào ạt, mãnh liệt, nồng nhiệt. Khen ghê quá. Vua Minh Mạng và những quân thần như Hà Tôn Quyền lấy Đoạn Trường Tân Thanh làm đề tài ngâm vịnh. Cái danh dự này lớn lắm mà một ông vua dành cho một tác phẩm văn chương. Vua Tự Đức không phải chỉ thích thú, chỉ thưởng ngoạn hay chỉ ngâm vịnh Truyện Kiều. Đoạn Trường Tân Thanh với ông vua thi sĩ này trở thành một đối tượng của đam mê: mê ngựa Hậu Bổ, mê Nôm Thúy Kiều.

Đấy, đặt cái môn phái khen Kiều bên cạnh môn phái chê Kiều, sự tương phản thật là rõ rệt. Chê bai lèo tèo có mấy người. Khen Kiều thì đông ghê. Bây giờ là một tập thể to lớn. Khen Kiều bây giờ trở thành một thứ minh giáo, và chê Kiều là một thứ tà giáo, một thứ bàng môn tả đạo.

Sự thống nhất quan điểm của số lượng người am hiểu văn chương tự nó đã có một giá trị ghê gớm. Với sự hỗ trợ của thời gian, với sự xác nhận của những chương trình học

vấn, những nghi lễ kỷ niệm, Truyện Kiều và Nguyễn Du bây giờ trở thành một sự kiện xã hội, một biểu tượng quốc gia, một đối tượng tôn giáo...

Thật thế, bây giờ, quan niệm phổ biến nó rõ rệt như thế này: Nguyễn Du là nhà thơ lớn nhất, là tác giả quan trọng nhất không phải chỉ của thế kỷ 19 mà còn của tất cả mọi thời đại dĩ vãng, hiện tại và cả tương lai văn chương Việt Nam. Bởi vì to lớn như thế, Nguyễn Du là niềm kiêu hãnh của dân tộc, là bằng cớ vững chắc chứng minh nền văn minh, nền văn hóa và nền văn nghệ nước ta.

            (Nguyên Sa)

Nhà thơ Nguyên Sa, giáo sư Triết học của miền Nam Việt Nam đã viết những dòng này vào năm 1968, trên tạp chí Nghiên Cứu và Phê Bình Văn Học tập 1, thời chưa có làn sóng vĩ đại người Việt đi ra nước ngoài sau biến cố 30 tháng 4 năm 1975. Từ ấy đến nay, đã có thêm biết bao lời ca tụng mới nồng nhiệt chẳng kém, và còn hơn nhiều nữa, chưa kể sự tán thưởng của phía bên kia trong những sách xuất bản tại Hà Nội mà trước kia chúng ta ở miền Nam không có, nay đã được đọc tại Hoa Kỳ. Chính ông Nguyễn Văn Hoàn trong Tự Điển Văn Học của Hà Nội này đã cho biết:

Chính ngay Trương Tửu, với quan điểm tờ-rốt-xkít (Trotskist), bị nhiễu loạn tư tưởng cơ hội, đã từ bỏ thái độ miệt thị Truyện Kiều, miệt thị Nguyễn Du, lại chuyển sang thái độ cực lực tán dương. Dưới con mắt của Trương Tửu, Nguyễn Du đã biến thành một chiến sĩ nhiệt tình đề cao ý chí chiến đấu của con người chống phong kiến và Truyện Kiều là một tác phẩm cổ điển tiêu biểu cho văn học Việt Nam , là tiếng nói của tình cảm và lý trí đại chúng chống phong kiến. (Nguyễn văn Hoàn)

Kết luận, ông Nguyễn văn Hoàn cho rằng:

Những đợt tranh luận về Truyện Kiều chứng tỏ thái độ đối với di sản cổ điển thường bao hàm một thái độ chính trị rõ rệt. Nhưng nếu như nội dung Truyện Kiều luôn luôn đặt ra những nhận định trái ngược, thì về giá trị nghệ thuật, tuy phương pháp tiếp cận các tác phẩm khác nhau, quan niệm thẩm mỹ khác nhau, nhưng hầu hết mọi người đều nhất trí tán thưởng. (Nguyễn văn Hoàn)

Ông nhắc lời của Cao Bá Quát: “Nguyễn Du có tấm lòng cảm thông nhân tình”, và

nhắc lại lời nói tự thuở nào xa xưa của những người thông minh nhất, nhạy cảm nhất: Mộng Liên Đường, năm 1820:

“Lời văn tả ra hình như máu chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm trên tờ giấy... nếu không có con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời, thì tài nào có cái bút lực ấy”. (Nguyễn văn Hoàn)

Nguyễn Lộc, cũng trên Tự Điển Văn Học này chấm dứt bài viết của ông về Nguyễn Du rằng:

“Truyện Kiều là một cống hiến to lớn của nhà thơ đối với sự phát triển của ngôn ngữ dân tộc. Về phương pháp sáng tác, qua Truyện Kiều, chúng ta thấy Nguyễn Du đã phá vỡ rất nhiều nguyên tắc mỹ học truyền thống, những yếu tố ước lệ tưởng tượng của nghệ thuật phong kiến phương Đông để đi đến chủ nghĩa hiện thực”. (Nguyễn Lộc)

Nhưng dầu sao, tất cả trên đây cũng đều thuộc về dĩ vãng, gần nhất cũng ba bốn chục năm rồi. Sau năm 1975, trong cuộc đời thứ hai ở nước ngoài, ít nhất cũng đã có một lần lễ tưởng niệm đại thi hào Nguyễn Du được tổ chức với một đặc san, vào năm 1977; ít nhất cũng có hai bản Truyện Kiều được in lại; ở đó, ta lại đọc được những lời ca ngợi chí tình không hề giảm sút như:

Cuốn Đoạn Trường Tân Thanh hay Kim Vân Kiều của Nguyễn Du thật là một áng văn chương tuyệt bút, một áng văn chương toàn bích, không tiền khoáng hậu vậy.

            (Hồng Liên Lê Xuân Giáo).

Truyện Kiều của Nguyễn Du đối với dân tộc Việt Nam đã được đặt lên một địa vị tuyệt đỉnh mà không một tác phẩm nào trên thế giới sánh bằng; Kiều làm ta nghĩ đến Marie Madeline trong Thánh Kinh, Kiều còn hơn cả Fifi trong La Putain Respectueuse trong kịch bản của triết gia Jean Paul Sartre nhiều.

            (Đào Đăng Vỹ)

Từ lâu, tôi vẫn thầm coi cụ Nguyễn Du như là đệ nhất thi bá của Việt Nam , và có lẽ là đệ nhất thi bá của cả thế giới. Từ khi cầm bút, tôi vẫn ngần ngại không dám viết về Nguyễn Du, vì nhiều lẽ. Lẽ thứ nhất là văn chương của cụ quá hay: “Nửa vành tuyết ngậm bốn bề trăng soi,” hoặc “Đánh tranh lợp mái thảo đường/ Một gian nuớc biếc mây vàng chia đôi”... thì mình còn biết nói gì nữa đây?

            (Nghiêm Xuân Hồng)

Lời nói đầu của nhà Xuất Bản Người Việt khi cho tái bản Truyện Kiều trên đất khách vào năm 1976 mở đầu rằng:

Nói về tầm quan trọng của Truyện Kiều trong văn học Việt Nam , trong đời sống của dân tộc Việt Nam , là điều không cần thiết. Ai cũng biết, từ hơn 150 năm nay, Truyện Kiều đã được người Việt Nam qúy chuộng ra sao, bất cứ ở đâu, bất cứ dưới chế độ nào. Truyện Kiều là niềm hãnh diện của dân tộc Việt Nam , là sự cần thiết trong cuộc sống tinh thần của người Việt Nam . (Nhà Xuất Bản Người Việt)

           

Cho đến năm 1993, cuốn Triết Lý Nhân Bản Nguyễn Du của linh mục Vũ Đình Trác ra đời tại Hoa Kỳ – đồng thời cũng là luận án triết học Việt Nam của ông – lại thêm một lần nữa khẳng định địa vị độc tôn của Truyện Kiều Nguyễn Du trong văn học Việt Nam, nhưng nhìn ở một khía cạnh khác, và đặc biệt nhấn mạnh ở triết lý nhân bản Nguyễn Du trong tác phẩm này, coi như khám phá mới của ông. Ông viết:

Hiện nay văn học Việt Nam càng khai thác Nguyễn Du nhiều hơn. Người ta có thể phủ nhận ông ở điểm này hay điểm khác, nhưng trên căn cứ nhân bản (tình người), thì ai cũng bái phục ông và tôn ông làm thầy dạy tình người. Nói rõ hơn, ở mảnh đất quê hương ông ngày nay, những người cộng sản cũng như không cộng sản đều gặp nhau trên căn cứ nhân bản ấy, để xưng tụng là đệ nhất thi hào của dân tộc. (Vũ Đình Trác)

Cũng trong bộ sách luận án Triết học này, chính tác giả cho độc giả biết thêm nhiều điều mới mẻ, như:

 

Riêng về bản dịch ra Pháp ngữ của René Crayssac thì chính dịch giả đã tuyên bố rằng: Sở dĩ tôi dịch Kim Vân Kiều là vì áng thơ kiệt tác của Nguyễn Du có thể so sánh mà không sợ kém văn chương kiệt tác nào của bất cứ thời nào và nước nào. Ông còn thú nhận: Điểm đặc sắc khiến ông hâm mộ Truyện Kiều của Nguyễn Du là vì ông đã đọc thấy ở đó Hồn Việt Nam, nó nói lên tất cả tinh thần Việt Nam vì thơ Nguyễn Du là những vần thơ đầy

sắc thái dân tộc. (Vũ Đình Trác)

 

CA NGỢI , CA NGỢI VÀ THẦN PHỤC.

Trải qua gần 200 năm từ khi tác phẩm ra đời,

trừ ra vài đợt sóng xôn xao nghiêng ngả vì ảnh hưởng thời thế, tất cả sách vở viết ra đều là để ca ngợi và thần phục mà thôi. Cho nên, có thể nói không sợ nhầm lẫn rằng: Từ khi tác phẩm 3250 câu thơ lục bát của Nguyễn Du ra đời, thời đại nào cũng là thời đại hoàng kim của Truyện Kiều.

Trên đây, qua một cuộc hành trình theo dấu Truyện Kiều của Nguyễn Du, kéo dài từ đầu thế kỷ 19 đến cuối thế kỷ thứ 20, đã khẳng định:

Truyện Kiều của Nguyễn Du, đệ nhất danh phẩm, và

thời đại nào cũng là thời đại hoàng kim của Truyện Kiều.

Trong năm 1995, chúng tôi có đọc được vài bài viết gọi là mổ xẻ Truyện Kiều như là bài của người viết ký tên Đồ Bỏ, đăng trên tờ báo Việt Nam Mới ở Seattle, và bài của ông Tạ Quang Khôi tại Virginia, cũng có nhặt ra được vô số là hạt sạn, coi như là những sơ sót về phương diện kỹ thuật của tác giả. Tuy nhiên, ông Đồ Bỏ, sau khi mổ xẻ bằng lời văn bỡn cợt, thông minh và duyên dáng, đã vội kết luận rất xây dựng rằng:

Một áng văn chương tuyệt bích như thế xứng đáng là viên ngọc quý (và có lẽ là viên ngọc quý nhất) trong kho tàng văn học nước ta. Những sơ hở nói trên không đủ để làm giảm giá tác phẩm, và như Phạm Quỳnh nói: Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, nước ta còn. Hy vọng là bài viết này gây được sự tò mò của giới trẻ ở hải ngoại để chú ý mà trân trọng nâng niu gìn giữ các gia tài tinh thần qúy báu của tiền nhân để lại. (Đồ Bỏ)

                       

Những bài mổ xẻ như thế buộc chúng ta phải kết luận rằng những sơ sót về kỹ thuật dựng truyện trong Truyện Kiều quả thật là đầy rẫy, chứ không hiếm đâu. Được hỏi nghĩ sao về những hạt sạn ấy, một cụ bà thượng thọ 82 đã từng giảng dạy văn chương Truyện Kiều trước đây ở quê nhà mỉm cười nói:

Tôi là người đã mê Truyện Kiều từ năm lên 10 tuổi, và đến bây giờ vẫn còn yêu. Yêu là yêu cái tài văn chương trác tuyệt của Nguyễn Du, đến nỗi biết là có những điểm sai lầm vô lý như thế mà cũng chẳng quan tâm, vì khi nhà thơ tả Từ Hải “Vai năm tấc rộng thân mười thước cao” là đại ý chỉ muốn nói ông ta dáng người cao lớn uy nghi thế thôi. Và khi thi hào nói: “Mỗi trời thu để riêng ai một người” là ông chỉ làm thơ thôi, chắc cũng chẳng quan tâm đến chuyện lúc Kim Trọng đi về Lâm Truy để thọ tang thì là mùa Hè, mà chỉ có mấy ngày sau, Thúy Kiều bán mình thì đã là mùa Thu. Như tất cả giá trị của Truyện Kiều chỉ là thơ thôi, ngoài ra không có gì đáng kể.

Có thể nào như vậy được không? Hay cần phải nói thêm rằng: Là thơ, viết bằng tất cả tình cảm sôi động, nồng nàn của một thi tài xuất chúng, thực sự yêu thương cuộc đời, và biết thế nào là sức mạnh của tình yêu. Tiếc thay, thi sĩ đã giã biệt cõi đời quá sớm, khiến cho tài năng lớn của ông chỉ kịp dành cho một tác phẩm nhỏ (dù sao cũng nhỏ đối với tài năng lớn của ông). Và như vậy đã đủ chưa, hay chúng ta còn phải tiếp tục bàn cãi với nhau nhiều hơn nữa, trước khi tiếp tục đưa Truyện Kiều ra trình diện với năm châu thế giới như là đệ nhất danh phẩm của dân tộc?

 1995

Tài liệu biên khảo này hoàn tất ngày đầu Xuân Bính Tý 1995. Cho đến nay, vẫn còn tiếp tục không ngừng nhiều bài viết giá trị khác, cho đến một ngày bức tượng Nguyễn Du được dựng lên tại làng Tiên Điền thuộc huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Tượng lớn hơn người, cao gần hai thước: tượng của đại thi hào Nguyễn Du.

___________________________________________________________

Tài liệu tham khảo

- Tạp chí Nghiên Cứu và Phê Bình Văn Học, tập 1.

- Từ Điển Văn Học Hà Nội, tập 1 và 2.

- Triết Lý Nhân Bản của Nguyễn Du, Hán Chương Vũ Đình Trác.

- Đoạn Trường Tân Thanh, Tiếng Vui Trong Lời Buồn, Trần Minh Xuân và Nguyễn Thùy.

- Từ Điển Truyện Kiều, Đào Duy Anh.

- Việt Nam Văn Học Sử Yếu, Dương Quảng Hàm.

- Văn Hiến, Tập San Tưởng Niệm Đại Thi Hào Nguyễn Du.

- Mùa Thu Trong Thi Ca, Bùi Giáng.

- Tập San Khải Định 48-55, bài của Ngự Thuyết: “Viếng Mộ Nguyễn Du”.

- Truyện Kiều, tái bản tại Hoa Kỳ, nhà xuất bản Người Việt.

- The Tale of Kieu, Huỳnh Sanh Thông.

8- Bản Kinh & Bản Phường... - GS. Nguyễn Ngọc Bích

 Bản Kinh & Bản Phường, truyện Kiều


GS. Nguyễn Ngọc Bích

Trong hai bài viết khá công-phu vào năm 1998 (1), nhà Hán-Nôm-học Ðào Thái Tôn ở Hà-nội đã trưng ra được khá nhiều lý lẽ bác-học để cho rằng chuyện phân-biệt những văn-bản Truyện Kiều thành hai loại, “bản Kinh” và “bản Phường,” là một sự giả-tạo dựa trên một số ngộ-nhận.

 

Sau khi trình bầy những nét khái-quát theo đó người ta hiểu thế nào là “bản Phường” (những bản in ở Hàng Gai, Hà-nội, mà theo truyền-thuyết là dựa trên một bản in--nay đã mất--do Phạm Quý Thích cho in khoảng năm 1820-25) và “bản Kinh” (bản có phần chữa của vua Tự Ðức và quần-thần, sau đó Tự Ðức có cho khắc in nay cũng đã mất), ông Ðào cho biết là sự lầm lẫn giữa hai bản in có tên như vậy mới chỉ có từ đầu thế-kỷ trước.  Ông viết (2):

 

Theo sự đọc của chúng tôi thì người đầu tiên đưa ra hai khái niệm ‘bản Kinh,’ ‘bản Phường’ chính là Kiều Oánh Mậu trong bản Ðoạn trường tân thanh do ông khảo đính và cho khắc in năm 1902.  Ông ‘tung’ ra giữa học giới hai khái niệm này mà không một lời ‘định nghĩa’.  Ông không nói rõ ‘bản Phường’ ông dùng là bản in năm nào.  Ông cũng không nói rõ ‘bản Kinh’ ông dùng là bản in hay chép tay.  Ðọc ông, ta chỉ biết bản Kinh mà ông có được là do bạn ông là Ðào Nguyên Phổ mang từ trong kinh đô Huế ra, tặng ông vào năm 1898.

 

Từ nhận-định cơ-sở này, ông duyệt lại những cách các tác-giả đến sau đã hiểu hay thêu dệt lên hai từ-ngữ “bản Kinh” và “bản Phường” để làm cho chúng ta, những kẻ hậu-thế, không còn biết đâu là sự thực nữa.  Nếu Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim trong bản Truyện Thúy Kiều rất có uy-tín của hai cụ, lần đầu in ra năm 1925 và sau đó được in lại rất nhiều lần (ít nhất nhà Tân Việt ở trong Nam cũng đã in lại tới 7-8 lần trước năm 1975, chưa kể sau này còn được in lại ở hải-ngoại), đã tỏ ra thận trọng thì những tác-giả đến sau như G.S. Nguyễn Thạch Giang (bản in Truyện Kiều năm 1972 (3)), cụ Ðào Duy Anh (trong bản in Truyện Kiều năm 1979) hoặc ông Nguyễn Quảng Tuân (bản in trong Nguyễn Du toàn tập, Tập 2, và Tổng tập Văn học Việt Nam, Tập 12, cả hai in ra năm 1996) đã ngày một khẳng-định là có hai loại bản, Phường và Kinh, dựa hoàn-toàn trên những bản in gốc, một của Phạm Quý Thích in ở Hà-nội và một do vua Tự Ðức cho khắc in ở Huế sau khi đã sửa sang một số chỗ).

 

Cho đến đây, ông Ðào Thái Tôn đã tỏ ra khá chính-xác trong việc trình bầy lại diễn-tiến của sự việc, nêu ra các sự-kiện, lập-trường cũng như cách nhìn của các học-giả đã được nhắc tên ở trên.  Ông sau đó đã tiến-hành với việc trình bầy tại sao ông đã chọn bác bỏ truyền-thuyết cho rằng Phạm Quý Thích là người đầu tiên cho in Truyện Kiều cũng như đã đổi tên tác-phẩm của Nguyễn Du từ Ðoạn trường tân thanh thành Kim Vân Kiều truyện (hoặc cũng có chỗ cho là Kim Vân Kiều tân truyện).  Ông viết (4):

 

Ðể làm rõ điều này chúng tôi xin chứng minh bằng hai điều sau đây:

- Phạm Quý Thích không hề đổi tên tác phẩm của Nguyễn Du từ Ðoạn trường tân thanh thành Kim Vân Kiều truyện.  Ông cũng không làm Ðề thơ với mục đích để in vào Truyện Kiều.

      - Không có bằng cứ gì về việc Phạm Quý Thích cho khắc in Truyện Kiều.  Hoa Ðường không phải là tên hiệu của Phạm Quý Thích, càng không phải là tên nhà in riêng của ông.

 

Theo ông Ðào, chuyện Phạm Quý Thích đổi tên tác-phẩm của bạn là chuyện không thể xảy ra được vì “xưa nay đều vậy, đã gọi là yêu nhau, quý nhau, đề từ một cuốn sách cho nhau, thì người ta phải tôn trọng cái tên cuốn sách,”(5) một điều ta có thể thấy ngay được trong bài thơ “Giai-nhân bất thị đáo Tiền-đường” thường thấy in ở đầu các “bản Phường” của Truyện Kiều.  Trong bài thơ, họ Phạm vẫn gọi sách theo tên Nguyễn Du đặt ra cho tác-phẩm (6) với 4 câu cuối là:

            Ðoạn trường mộng lý căn duyên liễu

            Bạc mệnh cầm chung oán hận trường

            Nhất phiến tài tình thiên cổ lụy

          Tân thanh đáo để vị thùy thương.

 

Bản dịch Nôm của 4 câu cuối này do cụ Lê Thước là:

            Ðoạn trường tỉnh giấc nguồn cơn rõ

            Bạc mệnh đàn xong mối hận vương

            Một mảnh tài tình muôn thuở lụy

            Tân thanh đau xót tỏ tình thương.

 

Ðây quả là một luận-cứ có cơ-sở, dựa ngay trên lời của họ Phạm.  Song đã nói đi rồi có khi cũng cần phải nói lại.  Sở dĩ vậy là vì người xưa, và nhất là người Việt ta ở thế-kỷ XVIII-XIX, chưa có quan-niệm phải sống chết với một tên, một cách gọi duy-nhất một cuốn sách, một tác-phẩm.  Sách in thời bấy giờ còn rất hiếm và cách phổ-biến một tác-phẩm, nhất là một truyện thơ như Truyện Kiều, thì chủ-yếu là bằng đường truyền miệng.  Do vậy nên người ta đã có hơn một cách gọi một tác-phẩm như trong những câu truyền khẩu kể sau:

            Ðàn ông chớ kể Phan Trần,

            Ðàn bà chớ kể Thúy Vân-Thúy Kiều.

 

Rõ ràng “Thúy Vân-Thuý Kiều” đây là đang nói đến truyện thơ của Nguyễn Du chứ không phải người ta có ý chê trách Thúy Vân cùng một lúc, cùng một hơi với chị là nhân-vật Thúy Kiều.  Rồi người ta cũng lại có câu (7):

            Làm trai biết đánh tổ tôm,

            Uống chè Chính Thái, xem nôm Thúy Kiều.

 

Ở đây thì truyện của Nguyễn Du lại chỉ gọi là “Thúy Kiều.”  Ðiều này không lạ vì ngay từ ngày Nguyễn Du còn sống (vào tháng 3 năm 1820, nghĩa là sáu tháng trước khi ông mất), Tiên Phong Mộng Liên Ðường chủ-nhân đã dùng tới hai tên để nhắc đến Truyện Kiều.  Nếu trong phần lớn bài “Tựa” của ông, tên “Ðoạn trường tân thanh” đã được dùng để nhắc đến tác-phẩm của Nguyễn Du, cuối bài, Tiên Phong Mộng Liên Ðường chủ-nhân cũng đã nói: “Thúy Kiều chi khấp Ðạm Tiên, Tố Như tử chi Truyện Thúy Kiều .” (8) (“Thúy Kiều thì khóc Ðạm Tiên còn Tố Như thì [khóc người xưa trong] Truyện Thúy Kiều”)

 

Trong một bài nghiên cứu trước (9) tôi đã nêu ra đặc-điểm này của Truyện Kiều.  Theo bài đó thì “Truyện Kiều,” cách gọi thông-hành nhất bây giờ, đã có những tên gọi như sau:

 

·  Ðoạn trường tân thanh (cách đặt tên của Nguyễn Du, khoảng 1807-14?)

·  Kiều (đây là cách gọi của Vũ Trinh và Nguyễn Lượng khi họ “bình Kiều,” một chuyện bắt buộc phải xảy ra trước năm 1817 vì Nguyễn Lượng mất vào năm này)

·  Truyện Thúy Kiều (Một trong hai cách gọi của Tiên Phong Mộng Liên Ðường chủ-nhân, tháng 3-1820, về sau hai cụ Bùi Kỷ-Trần Trọng Kim cũng bắt chước theo)

·  Kim Vân Kiều truyện hay tân truyện (có lẽ cũng khoảng trên vì theo truyền-thuyết thì Phạm Quý Thích đã đặt tên lại như thế này rồi cho in, khoảng 1820-25?  Có điều chắc chắn là đến năm 1830 khi cụ nghè Nguyễn Văn Thắng đọc trong tù thì cụ đã gọi đó là “Kim Vân Kiều” vì sách cụ viết có tên là “Kim Vân Kiều án.”  Trong bài “Tựa” nổi tiếng viết cho sách ấy, ngay từ câu đầu cụ đã nhắc đến “Kim Vân Kiều quốc ngữ truyện,” nghĩa là “truyện quốc-ngữ Kim Vân Kiều,” với “quốc-ngữ” ở đây phải hiểu là chữ Nôm chứ không phải “chữ quốc-ngữ” la-tinh-hóa như ta sẽ hiểu sau này)

·  Truyện Kiều Nôm (Trong một đoạn khác, ở dưới, trong bài “Tựa Kim Vân Kiều án” của Nguyễn Văn Thắng, cụ cũng dùng cách gọi này)

·  Thúy Vân-Thúy Kiều (theo câu ca-dao dặn dò “Ðàn ông chớ kể...”)

·  Thúy Kiều (theo câu ca-dao “Làm trai biết đánh tổ tôm...”)

 

Xem vậy thì đã rõ, một truyện thơ mà chủ-yếu là truyền miệng thì không nhất thiết người ta nhớ đến tên chính-xác của nó mà ngược lại, người ta chỉ cần biết nhân-vật chính là Kiều, từ đó tất cả những tên không chính-thức của tác-phẩm đều có chữ “Kiều” ở trong đó: (Truyện) Kiều, (Truyện) Thúy Kiều, Thúy Vân-Thúy Kiều, Kim Vân Kiều “truyện” hoặc “tân-truyện” (với “tân-truyện” là để nhắc đây là bản diễn Nôm và diễn ca tác-phẩm gốc do Thanh Tâm Tài Nhân viết bằng chữ Hán).  Như vậy, nếu có truyền-thuyết là Phạm Quý Thích đã đổi tên sách của Nguyễn Du thành một cái tên dễ nhớ, bình-dân hơn, thiết-tưởng cũng không phải là chuyện gì quá-đáng, không thể không xảy ra được.  Chính ông Ðào Thái Tôn, trong sách Văn bản Truyện Kiều của ông, nơi trang 31-32 (nhất là trong cước-chú trang 32), cũng cho chúng ta một bản phân cảnh (scenario) là một chuyện như thế có thể xảy ra được lắm khi người ta muốn đem tác-phẩm của Nguyễn Du đi in: “Khi đã có văn bản trong tay rồi, các ông chủ kinh doanh mới tính: người bình dân vẫn gọi là Truyện Kim Vân Kiều hay Kiều; bây giờ nếu để cái tên sách thâm thúy do cụ Nguyễn Du đặt (Ðoạn trường tân thanh) thì e có khi lỗ vốn; vì ‘dân’ có mấy ai gọi là Ðoạn trường tân thanh.  Thế là họ đổi tên đi.” (trang 31)

 

Lập-luận thứ hai của ông Ðào Thái Tôn là “không có bằng cứ gì về việc Phạm Quý Thích cho khắc in Truyện Kiều.”(10) Nếu ông nói là ngày hôm nay ta không có chứng-tích nào về một bản in Truyện Kiều do Phạm Quý Thích cho khắc in thì ông hoàn-toàn đúng.  Nhưng học-thuật không nhất thiết đứng một chỗ, nếu ta nhớ là chỉ một vụ khai quật ở Mã-vương-đôi (Mawangtui) ở Trung-quốc đã giúp tìm ra một số thủ-bản cổ cả nghìn năm trước (như bản Ðạo-đức-kinh (11) mà Luật-sư Ðinh Sĩ Trang ở Úc đã dịch sang tiếng Việt dưới tên Ðạo và Ðức do nhà Văn Nghệ ở Cali in ra cách đây sáu năm).  Thành thử nếu ngày hôm nay ta không có (hay chưa tìm ra)(12) một bản in ở Hàng Gai do Phạm Quý Thích cho khắc in, thế vẫn không có nghĩa là truyền-thuyết kia nhất thiết sai.  Tại vì truyền-thuyết thường cũng dựa trên một vài dữ-kiện có thật chứ không hẳn đã là hoàn-toàn bịa đặt.  Ngay chính Ðào Thái Tôn, sau bao nhiêu năm xem bản Liễu Văn Ðường 1871 (Tự Ðức 24) là “bản Phường” cổ nhất, cũng đã tìm được ra một bản in cổ hơn, bản Liễu Văn Ðường 1866 (Tự Ðức 19) mà theo báo Tuổi Trẻ, số ra ngày 28-6-2004, ông sẽ cho công-bố trong một tác-phẩm vào năm tới (2005) để ăn khớp với kỷ-niệm 240 năm sinh của Nguyễn Du.  Tác-phẩm đó sẽ mang tên Bản Liễu Văn Ðường 1866 và vai trò của nó trong lịch sử văn bản Truyện Kiều.  Còn nói về những bản chép tay sớm hơn thế thì gần đây, để chuẩn-bị cho Hội nghị chữ Nôm Quốc tế 2004 (12 đến 14 tháng 11 vừa qua ở Hà-nội), G.S. Nguyễn Tài Cẩn từ Mạc-tư-khoa cũng có bài thuyết-trình “Về hai bản Kiều Thái Bình,” mà một bản có ghi rõ ở ngoài bìa “Minh Mệnh lục niên, ngũ nguyệt, ngũ nhật” (“ngày 5 tháng 5 Minh Mệnh năm thứ 6,” tương-đương với 1825), chắc chắn phải là một trong những bản Kiều cổ nhất mà ta còn lại ngày nay (cổ hơn bản in Liễu Văn Ðường 1866 của Ðào Thái Tôn nói trên tới 41 năm) và chỉ cách sau cái chết của tác-giả Truyện Kiều có 5 năm, sau ngày ra đi của Phạm Quý Thích có chừng 1 tháng trời.

 

Ta còn có một cách nữa để chứng minh--bằng phản-chứng--là gần như chắc chắn đã có một bản Kiều gốc làm mẫu cho tất cả những “bản Phường” sau này in ở Hàng Gai dù là bản Liễu Văn Ðường 1871 (bản in mà cho đến gần đây được xem là cổ nhất mà ta hiện còn), Duy Minh Thị (1879), Quan Văn Ðường (1906), hay Phúc Văn Ðường (1918), vì tất cả những bản này đều đã giống nhau trên một số nét: “Giữa các bản cùng loại [này] có nhiều chỗ khác nhau về chữ này chữ nọ.  Mà ngay cả một số bản của cùng một nhà ‘tàng bản’ cũng có tình trạng ấy.  Nhưng, điểm đáng chú ý ở đây là chúng không có câu nào giống câu của bản Kinh như chúng ta đã biết .” (13)(Chúng tôi gạch dưới.- NNB)  Trừ phi ta chứng minh được là tất cả các bản Phường cổ đó đều bắt nguồn từ bản Liễu Văn Ðường (một điều thiết tưởng khá khó chứng minh), tôi cho rằng ta không còn cách nào khác ngoài cách quan-niệm là đã phải có một bản gốc nào đó dùng làm nguyên-mẫu (Urmodell hay Urmuster trong tiếng Ðức) cho các “bản Phường.”  Và cái nguyên-mẫu đó có lẽ không thể là cái gì khác ngoài văn-bản Kiều đầu tiên mà truyền-thuyết cho rằng đã được định hình bởi (“texte établi par”) Phạm Quý Thích, dù chính ông đã cho khắc in hay không (nghĩa là hãy còn ở dạng chép tay).  Giải-thích như vậy, ta vừa theo được truyền-thuyết (ít nhiều) vừa phù-hợp với thực-tế tình-trạng in ấn hay phát tán các văn-bản cách đây gần 200 năm ở xứ ta.  Bởi, nếu không có cái nguyên-mẫu như tôi dự-đoán thì tình-hình văn-bản Truyện Kiều còn lung tung, sai biệt hơn bây giờ không biết chừng nào mà kể.  (Ðể so sánh, ta có thể thấy tình-hình văn-bản thơ Hồ Xuân Hương, người cùng thời với Nguyễn Du, ngày hôm nay thì rõ.)  Tóm lại, sự tương-đối thống nhất giữa các “bản Phường” phải chỉ cho ta đến giả-thuyết là có một nguyên-bản gốc và nguyên-bản đó gần như tất-yếu là bản Phạm Quý Thích.  Ðiều này rất đáng chú ý vì như cụ Ðào Nguyên Phổ viết trong bài “Tựa Ðoạn Trường Tân Thanh” in ở đầu sách bản Kiều Oánh Mậu (1902), có lẽ chưa có áng văn nào của Việt-nam lại đi xa đi rộng trong quần-chúng bằng Truyện Kiều.  Tam sao, người xưa nói, đã thất bản rồi, ấy vậy mà Truyện Kiều còn giữ được gần như toàn-bộ những nét nguyên-thủy của nó, không bị cái mà ông Ðào Thái Tôn gọi là “đi vào thế tục” (14) (như trong trường-hợp thơ Hồ Xuân Hương), nghĩa là đã bị “dân-gian-hóa,” có người khác thò tay vào sửa sang, thêm thắt để cuối cùng diện-mạo thật rất khó tìm ra - thì phải kể là một phép lạ.  Mà phép lạ đó chỉ có thể do có một bàn tay định bản từ rất sớm, và gần như chắc chắn người đó là Phạm Quý Thích.

 

Chuyện gì có thể xảy ra được nếu không có “bản Phạm Quý Thích” ta cũng có thể mường-tượng được khi ta so sánh lời chứng của cụ nghè Nguyễn Văn Thắng trong bài “Tựa Kim Vân Kiều án” (15) (viết năm 1830) với tình-hình sau này của Truyện Kiều.  Theo “Tựa Kim Vân Kiều án” Truyện Kiều gốc có lẽ chỉ có 1575 liên (= 3150 câu), trong khi đó Truyện Kiều trong các bản Phường như ta có ngày nay là 3254 câu.  Như vậy, chỉ trong có mươi mười lăm năm mà Truyện Kiều đã có thể có thêm 104 câu rồi.  Thử tưởng tượng, nếu không có “bản Phạm Quý Thích” thì tiến-trình nhân lên của Truyện Kiều này sẽ còn đi nhanh, đi mạnh như thế nào.  Ðó, theo tôi, là công của cụ Phạm Quý Thích đối với văn-bản Truyện Kiều của chúng ta.

*

*   *

Quay sang “bản Kinh,” ông Ðào Thái Tôn đã nói rất đúng là người đầu tiên nói đến sự hiện-hữu của một “bản Kinh” là Kiều Oánh Mậu.  Ông đã viết chính-xác như sau khi nhắc đến “bản Kinh” mà ông đã có dịp tham-khảo để định bản sách Ðoạn trường tân thanh mà ông đem in ra năm 1902 (16):

 

Năm Mậu tuất niên hiệu Thành Thái (1898), sau khi thi đình [ở Huế.- NNB chú thêm cho rõ], ông đình nguyên nhị giáp Ðào Hoành Hải đem về một bản Kinh , tôi mới tham đính lại để cho khắc in, nhân xin ông cho bài tựa, nay đặt ở đầu quyển truyện để tỏ có chút công sưu tầm.  Chính Ðào Nguyên Phổ (hiệu: Hoành Hải) thì nói như sau về bản Kiều mà ông đã mang ra cho bạn ông là Kiều Giá Sơn, tức Kiều Oánh Mậu (17):

 

Năm Ất mùi (1895) tôi đương học ở Quốc tử giám, có công tử họ ngoại nhà vua cầm đến tặng tôi một bản Kiều mới, nhan đề là Ðoạn trường tân thanh.  Tôi mở ra đọc, thấy châm chước từng chữ, từng câu, thay cũ đổi mới; danh bút phê bình, cơ thần linh động.  Lại được vua phê cho đôi câu đối, nêu ở đầu sách; người đẹp văn hay, được đóa thiên hương làm tăng thêm khí sắc.  Vậy nên người ngâm vịnh quý hơn được ngọc bích, người truyền nhau sao chép, giá giấy đắt như ‘giấy quý Lạc đô.’

 

Mùa hè năm nay (1898), tôi ở kinh vinh quy, mang sẵn bản Kiều ấy đưa biếu Giá Sơn.  Giá Sơn trông thấy liền mừng cuống lên, nhân gia công kiểm duyệt tinh tường, rồi khắc in để cho nhiều người thưởng thức.  Tôi tin chắc rằng người đời muốn lấy cái mà hun đúc tính tình, kích dương phong nhã, cũng do ở bản Kiều này mà được vậy.

 

Xem thế thì cả hai ông, Ðào Nguyên Phổ lẫn Kiều Oánh Mậu, đều không nói đến một bản in của Truyện Kiều mà ta có thể gọi được là “bản Kinh.”  Ðào-công lại còn gần như chắc là đang nói về một bản chép tay vì ông viết là “người truyền nhau sao chép, giá giấy đắt như ‘giấy quý Lạc đô’.”  Thế chỉ có nghĩa là người ta tranh nhau sao chép truyện này làm cho giá giấy phải leo thang mà thôi.  Ðiều này, Ðào Nguyên Phổ chắc đã không nói quá vì sau này, người ta vẫn còn tìm ra nhiều bản chép tay của Truyện Kiều ở Huế, với những bản vừa đẹp vừa giá trị như bản Lâm Nọa Phu (18), bản Chiêm Vân thị (19), chẳng hạn.

 

Ông Ðào Thái Tôn, do đó, đã có nhiều khả-năng là đúng khi cho rằng là không có một bản in nào mà ta có thể gọi được là “bản Kinh.”  Ðây chẳng qua chỉ là một sự suy-luận của hai cụ Bùi Kỷ-Trần Trọng Kim khi hai cụ đưa ra bản Truyện Thúy Kiều nổi tiếng của nhị vị vào năm 1925.  Hai cụ viết (20):

 

Hiện nay tập nguyên văn của tác giả làm ra thì không tìm thấy nữa, chỉ có hai bản khác nhau ít nhiều, là bản Phường, in ở phố Hàng Gai, Hà Nội, và bản Kinh của vua Dực Tôn bản triều đã chữa lại...  Bản Phường là bản của ông Phạm Quý Thích đem khắc in ra trước hết cả.  Ông hiệu là Lập Trai, người làng Huê Ðường, phủ Bình Giang, tỉnh Hải Dương, đỗ tiến sĩ về cuối đời Lê, cùng với tác giả là bạn đồng thanh tương khí, cho nên khi quyển truyện này làm xong, thì tác giả đưa cho ông xem.  Chắc cũng sửa lại một vài câu, nhưng xem lời văn thì chỗ nào cũng một giọng cả.

 

Nếu ông Ðào Thái Tôn đã bác bỏ khả-năng có một “bản Kinh” in do vua Tự Ðức cho khắc in thì ông lại chủ-trương là có những bản chép tay mà ta có thể gọi được là “bản Kinh.”  Theo ông ước-tính thì ta đã có những “bản Kinh” như sau (21):

- Bản Ðào Nguyên Phổ được tặng từ một “công tử cháu họ ngoại nhà vua” vào năm 1895 và rồi ông mang từ Huế ra cho Kiều Oánh Mậu ở Hà-nội năm 1898.

- Bản hai cụ Bùi Kỷ-Trần Trọng Kim được xem khác với bản trên (Sở dĩ ta biết điều này là vì bản Kiều Oánh Mậu chỉ ghi lại có 42 câu mà “bản Kinh” khác với “bản Phường” trong khi bản Bùi Kỷ-Trần Trọng Kim lại ghi được tới 143 câu khác nhau).

- Bản của ông Vân Hạc Lê Văn Hòe dùng để khảo dị trong tác-phẩm Truyện Kiều chú giải (1953) (22).

- Bản chép tay của gia-đình Nguyễn Doãn Cử (1821-90) ở Thái-bình mà ông Ðào Thái Tôn đã có dịp “sơ bộ giới thiệu trên tuần báo Văn Nghệ các số 11, 18 năm 1995 và số 11 năm 1996.”  (Nguyễn Doãn Cử, theo sự giới thiệu của ông Ðào, làm quan trong phủ Tôn-nhân triều Tự Ðức và đã mang bản Kiều này từ Huế ra Bắc năm 1880 khi hưu quan).

 

Trong bài, ông Ðào Thái Tôn không nhắc đến bản Tiên Ðiền (23) là bản người ta còn tìm thấy ở nhà cụ Nghè Mai, cháu ba đời của Nguyễn Du, mà sự gần gũi với các “bản Kinh” mà ta còn vết tích (trong Kiều Oánh Mậu, Bùi Kỷ-Trần Trọng Kim, Tản Ðà v.v.) đáng để cho ta nghiên cứu.  Tại sao?

 

Tại vì theo một truyền-thuyết được kể lại trong họ Nguyễn Du, nhất là qua cụ Nghè Nguyễn Mai, và được kể lại bởi ông Ðào Duy Anh khi ông đi nghiên cứu về Nguyễn Du khoảng năm 1940-41 thì “nghe đâu vua Tự Ðức có lệnh cho quan tỉnh Nghệ-an đương thời thu thập tất cả di cảo của Nguyễn Du để xem, vì thế mà ở trong nhà họ Nguyễn không còn giữ được tí gì trong di cảo ấy.  Ở Bảo đại thư viện, chứa phần nhiều sách vở ở Nội các của triều Nguyễn đem ra, cũng không có di cảo nào của Nguyễn Du cả.” (24) Chuyện “nghe đâu” này của Ðào Duy Anh có lẽ là có thật vì theo một chú-thích trong sách Thơ chữ Hán Nguyễn Du của Lê Thước và Trương Chính, “về việc Tự Ðức thu thập di cảo của Nguyễn Du, ông Nguyễn Ðức Bính trong tạp chí Nghiên cứu văn học, số 6-1960, bài ‘Một mối hận tình’ có cho ta biết thêm: ‘Cụ Nguyễn Ðình Ngân ở Huế đã lâu nên có dịp được xem bộ di cảo ấy...  Sau ngày kháng chiến, chúng ta dời các cơ quan ra ngoài thành, tập di cảo đó không mang đi theo được.’  Cụ Nguyễn Ðình Ngân hồi đó là giám đốc Văn hoá viện ở Huế.” (25)

 

Sự thực, có lẽ tại ông Ðào Duy Anh muốn kể công mình tìm ra một số di-cảo, nhất là thơ chữ Hán của Nguyễn Du nên ông hơi bi-đát-hóa tình-trạng sách vở như còn lại trong gia-đình họ hàng con cháu Nguyễn Du (26), điển-hình là một bản thảo Truyện Kiều mà sau này Nguyễn Thạch Giang sẽ gọi là “bản Tiên-điền.”  Theo Nguyễn Thạch Giang thì “bản Tiên-điền” là “bản của gia đình cụ nghè Nguyễn Mai, cháu xa đời của Nguyễn Du” còn giữ được.  Về sự truyền tay qua các thế-hệ thì “sau khi cụ nghè Mai qua đời, ông Lê Liêu trước vốn ở cùng nhà với cụ giữ bản Kiều này.  Trong dịp vào Tiên-điền tìm hiểu văn bản truyện Kiều vào đầu tháng 10-1962, ông Lê Liêu đã cho chúng tôi mượn lại.  Theo cụ Nguyễn Châu, cháu xa đời của Nguyễn Du cho biết thì chính bản Kiều này là bản nôm được truyền lại từ trước, lúc sinh thời cụ nghè Mai thường đem ra đọc.” (27)

 

Vẫn theo lời G.S. Nguyễn Thạch Giang (28):

Bản Tiên-điền, khổ 14 x 15 [centimét], 3.256 câu, chữ nhỏ hàng 20, viết rất công phu.  Tờ đầu gần như mất hẳn, không đọc được chữ nào.  Tờ thứ hai chép ‘Nguyễn hầu liệt truyện,’ tiếp theo là bài thơ đề từ của Phạm Quý Thích.  41 tờ còn lại chép văn bản truyện Kiều, chia làm ba tầng: tầng trên là phần chú thích, tầng giữa câu lục, tầng dưới câu bát.

 

Sau khi nghiên cứu bản Phạm Kim Chi [...], chúng tôi có ý ngờ rằng chính bản này đã phiên âm theo bản Tiên-điền.  Ðối chiếu, so sánh giữa hai bản, kết quả như sau:

1.  Cả hai bản đều có 3.526 câu.  Những câu của bản Kinh và những câu khác hẳn các bản Kiều khác chép ở trong bản Phạm Kim Chi, thì ở bản Tiên-điền cũng ghi đúng như thế.  Giữa hai bản có 12 câu là có khác nhau một đôi chỗ về cách phiên âm hay cách nhận nhầm mặt chữ, nhưng đều có nghĩa cả.

2.  Phần chú thích, bản Phạm Kim Chi đã phiên âm và dịch ra đầy đủ, không bỏ sót một chi tiết nào của bản Tiên-điền.

3.  Ðáng chú ý hơn cả là 563 chữ của bài “Nguyễn hầu liệt truyện,” cả hai bản hoàn toàn giống nhau.

 

Thực tế đó cho phép chúng ta nghĩ rằng điều ngờ trên đây là có căn cứ.  Bạn đọc sẽ nhận rõ hơn [khi xét] bản Phạm Kim Chi.

 

Thật vậy, vì bản Phạm Kim Chi, mang tên Kim Túy tình từ (dù như chữ Hán ngoài bìa sách thì lại ghi là Kim Kiều tình từ), có nói rõ là “ông Phạm Kim Chi, khi còn làm thông ngôn ở Trung kỳ, được hân hạnh làm quen với một trong những người hậu duệ của thi sĩ là ông nghè Nguyễn Mai (tiến sĩ văn chương), một người rất lỗi lạc.  Nhờ có sự liên hệ này ông Phạm Kim Chi đã mượn được một bản viết tay--bản gốc của cuốn Kim Vân Kiều bằng chữ nôm đề là Kim Túy tình từ ở trong khối thư tịch nhà họ Nguyễn.  Bản viết tay này có kèm theo cả những chú thích mà tác giả đã ghi lại trong khi nhàn nhã làm một thứ giải trí để làm sáng tỏ tác phẩm bất hủ của mình.  Chính ông Phạm Kim Chi đã phiên âm và phiên dịch ra quốc ngữ cái văn bản và những chú thích đó.” (29)

 

Chứng-từ của ngay ông Phạm Kim Chi cũng nói (30): “Tôi nhơn vì việc quan, có ra ở 3 năm tại Hà-tĩnh, là quê quán của ông Nguyễn Du-Ðức-hầu.  May gặp dịp được làm quen với cháu nhà ông ấy, là ông Tấn sĩ Mai, mượn đặng bổn chánh Kim Túy tình từ có chú dẫn điển tích rõ ràng.  Tôi thấy chắc gốc như vậy, nên xin phép ông Nguyễn Mai dịch lại, in ra cho tài nhơn tao khách xem chung...  Ông Nguyễn Mai bằng lòng, nên cho tôi một bài tựa có in ra sau đó.”

 

Bài tựa của cụ nghè Nguyễn Mai (31), đề vào tháng giêng năm Duy-tân thứ 9 (1915), không những xác-nhận những chuyện trên mà còn cho ta thấy động-cơ nào cụ cho ông Phạm Kim Chi mượn sách:

 

Tưởng người trước [= Nguyễn Du] làm ra chẳng dễ, quyết bổn này chạm lại đừng sai [= nhất định cho khắc in lại bản Kiều này mà không sai], muốn in bản đá để truyền đời, cậy tiếng bạn vàng giùm nhắc tích [= giúp cho người đời nhớ lại truyện].

 

Duy có: Bổn gia truyền, lúc rảnh dở [giở] xem, dường như báu núi; truyện quốc ngữ [= chữ Nôm] ngày thường đem đọc, muốn thấu nguồn sông.

 

Mừng nay bổn cũ chạm lại rồi, chữ nghĩa để đời thêm nặng giá, dầu xứ khác kiểu [= cảo] thơm truyền đặng khắp: bia bài nơi chúng ví dường hoa.  Rất cám ơn nhà ông có bụng tham lành, thiệt chẳng phụ lớp trước [= Nguyễn Du] dùng ý hay đặt truyện.” (Bản dịch, chắc là từ chữ Hán, của Huỳnh Thúc Mậu)

 

Bản Phạm Kim Chi, theo Nguyễn Thạch Giang, “có 19 câu để theo bản Kinh và có những câu khác hẳn tất cả các bản Kiều hiện có,” gồm 10 câu cả thảy, chưa kể còn có 12 câu với tiểu dị (32).

 

Dựa vào những tiết-lộ như vừa kể thì gần như chắc chắn là “bản Tiên-điền” là gần với bản gốc của Nguyễn Du hơn cả (33).  Một bản như vậy hay gần như vậy đã được sao chép để đưa vào kinh, nghĩa là vào Huế, dưới thời Tự Ðức.  Bản sau này đã được sửa sang đôi chút bởi vua Tự Ðức và các triều-thần của ông trong khi ngâm vịnh hay nhàn-lãm.  Rồi bản này lại được người ta truyền tay nhau chép lại.  Ông Ðào Nguyên Phổ được một “công tử họ ngoại nhà vua” tặng một bổn, ông bèn đem ra Bắc đưa cho ông Kiều Oánh Mậu xem, và ông Kiều mới là người gọi đó là “bản Kinh” để phân-biệt với các bản in ở ngoài Bắc gọi là “bản Phường”.  Nếu mọi sự xảy ra đúng như tôi vừa trình bầy thì có lẽ ta phải vẽ lại truyền-đồ của “bản Kiều Tiên-điền” như sau:

 

Như vậy, ta phải hiểu giá-trị chính của các “bản Kinh” nằm ở chỗ:

 

Thứ nhất, chúng gần nguyên-bản hơn các “bản Phường” vì căn-bản là chép từ bản gốc con cháu Nguyễn Du còn giữ được ở Tiên-điền, ít nhất cũng cho đến khi được sao chép để tiến vào trong cung vua Tự Ðức.  Một trong những bằng-chứng “bản Tiên-điền” (và sau đó là các “bản Kinh” chép theo) gần nguyên-bản có thể thấy ngay nơi tên sách: Ðoạn trường tân thanh thay vì các tên thông-tục hơn.

 

Thứ hai, những dạng khác nhau (đôi chút) của các “bản Kinh” là do nhà vua (Tự Ðức) và các triều-thần góp ý để sửa cho truyện được rõ nghĩa hơn, hoặc hay hơn (có thể chỉ là họ chủ-quan mà nghĩ là hay hơn), v.v.  Chúng khác các “bản Phường” chủ-yếu ở chỗ các “bản Phường” không có sự gia công thêm thắt này--của những thành-phần có chữ, có học trong xã-hội thời bấy giờ, ngoại-trừ phần nào mà Phạm Quý Thích có thể đã đem vào trong “bản Phường”.

 

Song nếu nghĩ như tôi thì một vấn-đề khá khúc mắc còn lại, đó là: Tại sao “bản Tiên Ðiền” (mà theo Nguyễn Thạch Giang trang bìa đã mất và một số trang bị đốt một phần - do hỏa-hoạn gây nên bởi đội cải cách ruộng đất hồi năm 1953-54 khi họ đến bắt ông nghè Nguyễn Mai, cháu gọi Nguyễn Du bằng “ông bác,” và ra lệnh đốt sách cũng như một số lớn di-tích thuộc về họ Nguyễn Tiên-điền) lại không mang tên Ðoạn-trường tân-thanh mà, theo Phạm Kim Chi, lại là “Kim Túy/Kiều tình-từ”?  Giờ đây, tất cả mọi người nêu tên trên đây đã chết - ông nghè Nguyễn Mai, ông Phạm Kim Chi, cụ Nguyễn Du - nên ta chỉ có thể đoán.  Rất có thể cụ Lê Thước đã hoàn-toàn chính-xác khi gần 50 năm sau, vào năm 1971, cụ nhớ lại: “... từ năm 1922...  Mỗi lần tiếp xúc với cụ Nghè Mai, cũng như với các tôn trưởng khác trong họ [Nguyễn Tiên-điền], chúng tôi có để ý dò hỏi xem trong họ có còn ai giữ được nguyên bản Truyện Kiều , do chính tay tác giả viết ra hoặc có tự tích tác giả sửa chữa, các cụ đều nói không có bản nào.” (34).

 

Song đó là chuyện nguyên-bản với tự-tích của tác-giả (mà nhiều phần là không còn).  Ngoài nó ra vẫn có thể có những bản chép từ nguyên-bản nghĩa là còn gần với nguyên-bản của Nguyễn Du.  Có nhiều khả-năng là bản gốc mà ông Hoàng Xuân Hãn dùng để nghiên-cứu nguyên-tác của Truyện Kiều là một bản như vậy (theo ông Vũ Ðức Phúc, bản ấy là một “bản viết tay” và được cụ Hãn cho là “xưa nhất” do “chỉ có húy đời Gia Long, không có húy đời Minh Mạng.” (35))  Vậy thì bản “Kim Túy/Kiều tình-từ” mà Phạm Kim Chi nhận được từ tay cụ Nghè Nguyễn Mai là một “bản chép tay” như vậy.  Và “Kim Túy/Kiều tình-từ” (36) rất có thể cũng đã là một tên Nguyễn Du đặt ra cho truyện thơ của mình trong thời-gian đầu, trước khi gọi đó là Ðoạn-trường tân-thanh chăng?

*

*     *

Ðể kết, nếu chúng ta thuần-túy chỉ muốn bàn đến chuyện văn-bản Truyện Kiều thì tất cả những vụ cãi vã về có hay không có những bản in Phường và Kinh trước năm 1871 (trước kia) và 1866 (bây giờ) đều chỉ là những chuyện học-viện, hàn-lâm (question académique).  Ðiều rõ ràng là ta hiện vẫn còn những bản Kiều (chép tay) trước những năm đó rất nhiều:

 

     1/  Bản của cụ Hãn, nếu ta biết chắc trong số thủ-bản hiện còn trong Thư-viện Hoàng Xuân Hãn, đó là bản nào, có thể là chép từ một bản có từ đời Gia Long (1802-1820) vì có chữ húy đời đó (và không có chữ húy đời sau, đời Minh Mạng, 1820-1840).

2/  Bản mang tên Kim Vân Kiều truyện của cụ Ưng Gia tặng Viện Khảo cổ (Sài-gòn) từ thời Ðệ nhất Cộng-hòa, có được ghi lại trong Thư mục về Nguyễn Du của Lê Ngọc Trụ và Bửu Cầm (1965) dưới số 199 (số hiệu của Viện Khảo cổ là VNT. 4)(37).  Bản này rất có thể là bản cụ Hãn đã ám-chỉ vì nó cũng có lời bàn của Vũ Trinh và Nguyễn Lượng như cuốn của cụ Hãn nhắc tới (song cụ Hãn lại gọi là Nguyễn Lạng thay vì Lượng, hai cách đọc của cùng một chữ Hán).  Những lời bàn của Vũ Trinh (1759-1828) và Nguyễn Lượng (1768-1817) sau đó còn được G.S. Bửu Cầm và ông Tạ Quang Phát dịch ra và cho công-bố trước tiên (năm 1965) ở trong Nam(38).

3/  Bản Thái-bình “Minh Mệnh lục niên, ngũ nguyệt, ngũ nhật” (1825) mà bìa ngoài đề Cảo thơm tình-sử thành Nam-âm vận-văn, có lẽ là tên chung cho một cuốn sách có chép lại cả một số truyện khác ngoài Truyện Kiều nữa.  Bản này được G.S. Nguyễn Tài Cẩn từ Mạc Tư Khoa giới-thiệu trong Hội-nghị chữ Nôm Quốc-tế 2004 vừa qua nhóm họp ở Hà-nội (12 đến 14-XI-2004)(39).

     4/  Bản không tên ở ngoài bìa mà chỉ thấy có chú thích gần cuối truyện “Ông Trần Văn Tất sao theo bản tại từ đường họ Ðoàn” mà ông Nguyễn Tài Cẩn cũng gọi là một “bản Thái-bình” song để phân-biệt với bản kia, ông gọi là “bản họ Ðoàn.”  Cả hai “bản Thái-bình” ông Nguyễn Tài Cẩn cho biết là “đều chép tay” mà ông đoán định là “vào khoảng đầu thế kỉ 20.”  Tuy-nhiên, dựa vào một số câu so sánh (và ăn khớp) với bản Duy Minh Thị (in ra ở trong Nam năm 1872, “trùng-san” năm 1879) và dựa vào sự-kiện “cả hai bản... đều không kiêng [húy] tên Thiệu Trị, Tự Ðức,” ta có thể tin tưởng đó là những bản chép từ một (hay hai) bản gốc thuộc đời Minh Mạng thật.

 

Và vì cả bốn bản này đều có niên-đại trước năm 1868 là năm mà theo cụ Nghè Mai, vua “Tự Ðức tổ chức ‘tứ tuần đại khánh’ triều Nguyễn có bắt họ Nguyễn Tiên Ðiền nộp vào kinh mấy bản Kiều.  Họ Nguyễn đã sao ba bản: một bản nộp tỉnh đường địa phương; một bản nộp Quốc sử quán kinh đô; một bản đưa vào cung nội.”(40)   Như vậy, tất cả bốn bản này không cách nào có thể bị ảnh-hưởng được của “bản Kinh” (dù là chép tay) và do đó phải xem là thuộc dòng “bản Phường,” hiểu theo lối tôi đề nghị quan-niệm như ở trên (có nghĩa là có bàn tay định hình của Phạm Quý Thích).

 

__________________________________________________________________

(1) Ðào Thái Tôn, “Về thực chất khái niệm ‘bản Phường’ Truyện Kiều,” Tạp chí Văn học số 1-1998, đăng lại thành hai kỳ trên báo Nhân Dân ngày 14 và 16-12-1998, và “Không có ‘bản Kinh’ Truyện Kiều do vua Tự Ðức đưa in,” Nhân Dân ngày 18 và 20-12-1998.  Bản chúng tôi dùng là bản đăng trên Nhân Dân Ðiện Tử vào tháng 12-1998.  Các số trang được ghi sau đây sẽ là số trang của bản in rút ra từ Nhân Dân Ðiện Tử, với bài đầu được gọi tắt là ÐTT-A và bài sau ÐTT-B.  Năm ngoái, ông Ðào Thái Tôn có cho xuất bản cuốn Văn bản Truyện Kiều: Nghiên cứu và thảo luận (ngoài bìa ghi “Ban Quản lý Di tích Nguyễn Du, Trung Tâm Văn Hóa Ngôn Ngữ Ðông Tây” nhưng trong trang tít lại ghi “Sở Văn hóa Thông tin Hà Tĩnh, Trung Tâm...,” 2003), trong đó ở Phần một, phần “Nghiên cứu,” ông cho in lại bài 1 trên đây dưới hai tên, “Không có ‘bản Phường’ (với nghĩa là bản Kiều do Phạm Quý Thích đưa in)” (trang 17-42) và “Không có ‘bản Kinh’ Truyện Kiều do vua Tự Ðức sửa chữa [và] đưa in” (trang 43-68), cộng thêm một bài để phủ-nhận giá-trị của “bản Tiên Ðiền” (trang 69-95) và một bài bàn về vấn-đề “Văn bản Truyện Kiều (nhìn từ cuối thế kỷ XX)” (trang 96-130).  Từ đây trở xuống, chúng tôi sẽ giao-chiếu về tác-phẩm dưới hình-thức “ÐTTôn 2003” với số trang ghi theo sau hai chấm.

 

(2) ÐTT-A, 14-12-1998, trang 2.  ÐTTôn 2003:19.

 

(3)  Nguyễn Du, Truyện Kiều, Hà Huy Giáp giới thiệu, Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú thích, Hà-nội: Nhà xb Ðại học và Trung học chuyên nghiệp, 1972.  Từ đây giở xuống, sách này sẽ được gọi là NTGiang 1972, kèm theo số trang, vì ông là người chủ chốt viết ra cuốn sách này.

(4) ÐTT-A, 16-12-1998, trang 1.  ÐTTôn 2003:27 thì có viết hơi khác, tuy là để làm rõ nghĩa hơn: “Phạm Quý Thích cũng không làm thơ ‘Ðề từ’ với mục đích để in vào Truyện Kiều.  Hai chữ ‘đề từ’ là do người sau đặt cho tên bài thơ.  Câu chuyện Phạm Quý Thích sửa chữa, đưa in Truyện Kiều chỉ là truyền thuyết” và “Hai chữ ‘Hoa Ðường’ mà vua Minh Mệnh nhắc tới trong bài Tổng thuyết, không phải là tên hiệu của Phạm Quý Thích, càng không phải là tên nhà in riêng của ông.”

 

(5)  Như trên.  ÐTTôn 2003:28.

 

(6)  Bốn câu cuối của bài thơ này và bản dịch Lê Thước được trích từ sách của Phạm Ðan Quế, Truyện Kiều và các nhà nho thế kỷ XIX, Sài-gòn (?): Nhà xb Văn Học, trang 106-7.  Trong bài của Ðào Thái Tôn như được in trong Nhân Dân ngày 16-12-1998 thì câu đầu của đoạn này bị chép sai: “Ðoạn trường mộng lý căn duyên liễu” bị chép thành “Ðoạn trường mộng tình căn duyên liễu,” vừa thất niêm vừa vô nghĩa.  Trong ÐTTôn 2003:28 câu đó được chữa lại thành “mộng tỉnh ” có nghĩa hơn.  Trong cùng sách, trang 36, bản chụp bài thơ rút ra từ Lập Trai tiên sinh di thi tập (ký-hiệu A.2140, tờ 9b), dòng 3 từ trái sang, bên cạnh chữ “lý” trong “mộng lý” thấy có chua thêm chữ “tỉnh” bên cạnh.

(7) Câu này được cụ Ðào Nguyên Phổ ghi lại trong bài “Tựa Ðoạn Trường Tân Thanh” cho sách của Kiều Oánh Mậu, có in lại trong Nguyễn Du: Về tác gia và tác phẩm, Trịnh Bá Ðĩnh chủ biên, Hà-nội (?): Nhà xb Giáo Dục, 1999, trang 164.  Xem thêm Phạm Ðan Quế, sđd, trang 74-77.  Hai câu ca-dao này có chép hơi khác trong Nguyễn Quảng Tuân, Tìm hiểu Nguyễn Du và Truyện Kiều, Hà-nội và TP-HCM: Nhà xb KHXH - Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, trang 107 (“Uống chè mạn hảo” thay vì “Uống chè Chính Thái”).

 

(8) Tiên Phong Mộng Liên Ðường chủ-nhân, “Bài tựa Truyện Kiều,” trong Phạm Ðan Quế, sđd, trang 32 (bản chữ Hán), 34 (bản phiên âm), và 37 (bản dịch Bùi Kỷ-Trần Trọng Kim).  Tiên Phong Mộng Liên Ðường chủ-nhân là tên hiệu của Nguyễn Ðăng Tuyển (1795?-1890?), sau khi đỗ tú-tài năm 1836 được cử làm hậu-bổ ở tỉnh Tuyên-quang, rồi tri huyện Vị-xuyên, sau chuyển vào Kinh làm chủ-sự ở bộ Hộ, thăng Thừa-chỉ, Thị-độc...  Năm Tự Ðức thứ nhất (1848) thường được ứng chế thơ văn (tức là dự các kỳ thi do vua chủ-trì), lại soạn các quyển Ðào-hoa mộng-ký, Nam-thi quốc-phong, dâng vua xem, được sung chức biên tu Sử-quán.  Năm 1856 được bổ tri phủ Thuận-thành (Bắc-ninh) rồi xin hưu-trí.  Ngoài bài “Tựa Truyện Kiều,” ông còn là tác-giả Ðào-hoa mộng-ký, một truyện thơ Nôm lục bát gồm 20 hồi, kể về cuộc sống ở kiếp sau của hơn 20 nhân-vật Ðoạn trường tân-thanh, trong đó có Lan Nương (hậu-thân của Thúy Kiều) được gặp lại và sống nguyên 15 năm với Nguyên Sinh (hậu-thân của Kim Trọng) như vợ chồng.  Theo Lại Nguyên Ân, Từ điển văn học Việt Nam, Nxb Giáo Dục, Hà-nội, tái-bản lần thứ 3, 1999, trang 369.  Theo ÐTTôn 2003:29 (cước-chú), “có lẽ Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim là [hai] người đầu tiên công bố bài Tựa của Mộng Liên Ðường chủ nhân và Phong Tuyết chủ nhân.  Chúng tôi chưa rõ xuất xứ văn bản từ đâu, chỉ thấy rằng tại bản in có hai chữ trọng húy đời Gia Long, là chữ Chủng và Hoa.”  Như vậy, ta có một bằng-chứng hùng-hồn là từ đời Gia Long (1802-20), nghĩa là trong lúc Nguyễn Du còn tại thế, Truyện Kiều đã có hai cách gọi: Ðoạn-trường tân-thanh và Truyện Thúy Kiều.

 

(9) Nguyễn Ngọc Bích, “Nguyễn Du trứ-tác Truyện Kiều vào khoảng nào?” (chưa công-bố)

(10)  ÐTT-A, 16-12-1998, trang 1.  Ðiểm này, Ðào Thái Tôn chứng minh bằng hai cách.  Một là cho hai câu vua Minh Mạng viết trong bản “Tổng-thuyết” của vua về Thanh tâm tài tử (“Thánh Thán bất phùng, hàn yên tán mạn; Hoa Ðường dĩ viễn, phá bích tiêu điều”) là nói về cuốn sách của Trung-hoa, cuốn sách gốc mà Nguyễn Du dùng để đẻ ra Truyện Kiều (Nôm), chứ không phải là nói về đại-thi-phẩm của Nguyễn Du.  Và hai, theo ÐTTôn 2003:41-42, “chưa có chứng cứ gì để chứng tỏ rằng Phạm Quý Thích có nhà in hay không, qui mô nhà in đó thế nào, đã in những sách gì, nhà in đó có mang tên là Phạm Hoa Ðường tàng bản, hay Hoa Ðường tàng bản không?... thì việc nói tới nhà in họ Phạm quả chỉ là sự tưởng tượng mà thôi.”

 

(11) Ðạo và Ðức, Ðinh Sĩ Trang giới-thiệu và dịch, Westminster, CA: Văn Nghệ, 1999.

 

(12) Trường-hợp bản Liễu Văn Ðường 1866 và hai bản Kiều Thái-bình (một bản có niên-đại 1825) mới được phát hiện ra gần đây chứng tỏ là ta vẫn còn khả-năng tìm ra một “bản Phường” có tay của Phạm Quý Thích ở trong đó.

 

(13) NTGiang 1972:91.  Ðiều này được nhắc lại nguyên si trong Nguyễn Thạch Giang và Trương Chính, Nguyễn Du, Tác phẩm và lịch sử văn bản (Nxb TP-HCM, 2000, trang 49).

(14) Xem Ðào Thái Tôn, Thơ Hồ Xuân Hương từ cội nguồn vào thế tục, Hà-nội: Nhà xb Giáo Dục, 1996 (in lần thứ 3, có bổ sung và sửa chữa).

 

(15) Nguyễn Văn Thắng, “Tựa Kim Vân Kiều án,” bản dịch Hoa Bằng, trong Nguyễn Du: Về tác gia và tác phẩm, sđd, trang 161-62.

 

(16) Ðoạn được trích dưới đây là Ðiều 10 trong “Mười điều Lệ ngôn” thuộc sách Ðoạn trường tân thanh (chữ Nôm), Kiều Oánh Mậu chú thích, Hà-nội: Thành Thái Nhâm-dần (1902), tờ 2a.

 

(17) Ðào Nguyên Phổ, “Tựa Ðoạn trường tân thanh,” có đăng lại trong Nguyễn Du: Về tác gia và tác phẩm, sđd, trang 164-65.  Xem thêm trong Phạm Ðan Quế, sđd, trang 77.

(18) Sau chuyến đi Mỹ năm 2000 về, ông Nguyễn Quảng Tuân có cho công-bố về bản Kiều Lâm Nọa Phu mà G.S. Ðàm Quang Hưng ở Texas đã cung-cấp cho ông một bản phóng-ảnh.  Xem phóng-ảnh bìa bản Lâm Nọa Phu trong Ðặng Cao Ruyên, Bể dâu trong dòng họ Nguyễn Du, Arlington, VA: Tổ Hợp Xuất Bản Miền Ðông Hoa Kỳ, 2001, trang 180.

 

(19) Thúy Kiều truyện tường chú, Chiêm Vân thị chú đính, Trúc-Viên Lê Mạnh Liêu phiên dịch và phụ-chú, Sài-gòn: Bộ Giáo-dục, 1965.

 

(20) Nguyễn Du, Truyện Thúy Kiều (Ðoạn trường tân thanh), Bùi Kỷ-Trần Trọng Kim hiệu khảo, Hà-nội: Vĩnh Hưng Long thư-quán - Việt-văn thư-xã, 1925 (in lần thứ nhất).  Ðây là trích dẫn theo bản Tân Việt, Hà-nội, in lần thứ 3, 1950.

 

(21) ÐTT-B, 20-12-1998, trang 1 và 3.

 

(22) Nguyễn Du, Truyện Kiều chú-giải, Vân Hạc Lê Văn Hòe chú-giải, hiệu-đính, bình-luận, Hà-nội: Quốc-học Thư-xã, 1953, Zieleks tái-bản ở Houston, Texas, năm 1976.

 

(23) Về “bản Tiên-điền” xem Nguyễn Thạch Giang, sđd, trang 96-98.  Xem thêm Nguyễn Du toàn tập, Quyển I: Thơ quốc âm, San Jose: Bách Việt xb, 1996, trang 142.

(24) Ðào Duy Anh, Khảo luận về Kim Vân Kiều, Huế: Quan Hải tùng-thư, 1943.

 

(25) Xem cước-chú số 2, trang 8, trong sách Thơ chữ Hán Nguyễn Du, Lê Thước và Trương Chính chủ-biên, Hà-nội: Nhà xb Văn Học, 1965.

 

(26) Ông Ðào Duy Anh cho rằng vào năm 1940-41, “ông nghè Nguyễn Mai... chỉ giữ được một tập thơ đề là Nguyễn gia phong vận tập, trong ấy có chép được mấy chục bài thơ của Nguyễn Du cùng với thơ của nhiều người khác trong họ về đời trước và đồng thời.”  Nghĩa là cụ nghè Mai lúc bấy giờ không còn giữ được tập nào trong ba tập thơ chữ Hán Nguyễn Du để lại.  Nhưng cụ Lê Thước lại cho biết là ông nghè Mai có đủ cả [ba] bộ và chính năm 1923, cụ đã mượn được để sao chép lại.  Xem cước-chú số 3, trang 7, trong sách Thơ chữ Hán Nguyễn Du, sđd.

 

(27) Cước-chú số 1, trang 97, Nguyễn Thạch Giang, sđd.  NDTT-I 1996: 142.

 

(28) Như trên, trang 97-98.  NDTT-I 1996: 142-43.  Ông Nguyễn Thạch Giang nói là mỗi trang trong bản Tiên-điền gồm ba tầng.  Không đúng!  Có trang như ngay trang đầu vào truyện gồm bốn tầng: tầng 1 chú-thích, tầng 2 các câu sáu, tầng 3 chú-thích, tầng 4 các câu tám.  Xem bản chụp trong NDTT-I 1996: 6.

 

(29) Như trên, trang 101-2. Ðây là Nguyễn Thạch Giang dịch theo lời của ông Phạm Văn Tươi viết trong “Lời nói đầu” mà ông viết bằng tiếng Pháp (“Avant-Propos”), chấp bút tại Vĩnh-long ngày 1-11-1915.  Xem Nguyễn Du, Kim Túy tình từ, “transcrits en Quốc-ngữ par Phạm Kim Chi,” Saigon: Imprimerie Huynh-Kim-Danh, 1917, do Phủ Quốc vụ khanh đặc trách Văn hóa tái-bản (không ghi năm) ở Sài-gòn “đúng y theo nguyên bản,” trang 3-4.

 

(30) Như trên, trang 102.  “Lời báo dẫn” do Phạm Kim Chi viết, Kim Túy tình từ, sđd, trang 5.

 

(31) Như trên, cùng trang.  Nguyễn Mai, “Kim Túy tình từ tân tập Tự,” bản chữ Hán in ngược từ trang 8 đến trang 6, bản dịch sang Quốc-ngữ do Huỳnh Thúc Mậu, trang 9-11, Kim Túy tình từ, sđd.  Ðoạn trích dẫn nằm ở trang 11.

 

(32) Như trên, trang 103.  NDTT-I 1996: 147.

 

(33) Ông Phạm Kim Chi có nói là “bản viết tay này [nghĩa là ‘manuscript’ trong tiếng Anh, bản cụ nghè Mai cho ông mượn để chép] có kèm theo cả những chú thích mà tác giả [NNB gạch dưới] đã ghi lại trong khi nhàn nhã làm một thứ giải trí để làm sáng tỏ tác phẩm bất hủ của mình.”  Nếu lời chứng này mà đúng thì “bản Tiên-điền” của cụ Nguyễn Mai--mà giờ này có nhiều khả-năng là vẫn còn tồn tại--tất-nhiên là còn mang bút-tích của Nguyễn Du và như vậy sẽ là bản chép tay Kiều Nôm cổ nhất mà ta có, nó còn cổ hơn cả bản Phạm Quý Thích (1825) vì tác-giả, tức Nguyễn Du, mất từ năm 1820.  Ðương-nhiên, cũng còn khả-năng là bản của cụ Nghè Mai chỉ là một bản sao chép từ bản gốc Truyện Kiều của ông tổ Nguyễn Du, mà tên đầu tiên có thể là “Kim Túy tình từ.”  Cách đọc chữ Hán của tên sách này lẽ ra phải là “Kim Thúy tình từ” (ông Phạm Văn Tươi dịch nghĩa sang tiếng Pháp là “Histoire d’amour de KIM [Trọng] et des TUY” [nghĩa là hai chị em THÚY Vân và THÚY Kiều],” nhưng chữ “Thúy” đã bị đọc thành “Túy” (vì đó là phát âm miền Nam của cùng một chữ Hán).

 

(34) Kỉ niệm 200 năm sinh Nguyễn Du (1765-1820), Hà-nội: Viện Văn học, Nhà xb Khoa học xã hội, in lần thứ 2, 1971.  Có trích lại trong ÐTTôn 2003:71-72 và 518.

 

(35) Vũ Ðức Phúc, “Hoàng Xuân Hãn và việc khôi phục nguyên tác Truyện Kiều,” trong ÐTTôn 2003:378.

 

(36) Về cách đặt tên truyện như thế này, tôi gần đây có đọc lại bài “Luận về chính học cùng tà thuyết: Quốc văn - Kim Vân Kiều - Nguyễn Du” của Ngô Ðức Kế thì thấy cụ Ngô phê phán tên Kim Vân Kiều truyện như sau: “Chỉ nhắc đến cái tên sách thì nghe đã không thể nào ngửi được...  Truyện ấy là sự tích cô Vương Thúy Kiều mà tên sách đặt ba người, một người thì lấy chữ họ mà mất tên, hai người thì lấy chữ tên mà mất họ, thì thiệt là dốt vô cùng.”  Xem trong Trịnh Bá Ðĩnh và người khác, Nguyễn Du: Về tác gia và tác phẩm, sđd, trang 261.  Có lẽ vấn-đề này cũng đã được trông ra từ khi Nguyễn Du còn sinh-thời, do vậy nên mới có vấn-đề đổi tên từ cái tên khá nôm na “dốt vô cùng” kia ra thành “Kim Thúy tình-từ,” nghĩa là “câu chuyện tình giữa Kim và [hai cô] Thúy,” hoặc như Nguyễn Du cuối cùng đổi thành Ðoạn-trường tân-thanh.  Nếu ý nghĩ này của tôi xem ra chấp nhận được thì cái tên “Kim Thúy tình-từ” tự nó là một bằng-chứng ta đứng trước một bản chép khá gần gốc bản của Nguyễn Du.

 

(37) Lê Ngọc Trụ và Bửu Cầm, Thư mục về Nguyễn Du, Sài-gòn: Tủ sách Viện Khảo cổ Bộ Giáo dục, 1965, trang 47.  Bản Kiều này gần đây được ghi trong một số sách miền Bắc là bản Ưng Dự với cái tên là Kim Vân Kiều đại toàn chú thích dẫn giải đính chính song tôi đoán chừng đó vẫn là một vì “Ưng-gia” chỉ có nghĩa là “nhà họ Ưng” và như vậy vẫn ứng với tên “Ưng Dự.”

 

(38) Bửu Cầm và Tạ Quang Phát, “Vũ Trinh đã phê bình Ðoạn trường tân thanh của Nguyễn Du như thế nào?” trong Văn-hóa Nguyệt-san số đặc-biệt kỷ-niệm đệ-nhị bách-chu-niên sinh-nhật thi-hào Nguyễn Du, Sài-gòn: 1965, số ra tháng 10-tháng 11 cùng năm, trang 1529-44.

 

(39) Nguyễn Tài Cẩn, “Về hai bản Kiều Thái Bình.”

Xem trong http://nomfoundation.org/Conf2004/vAbstracts.htlm

 

(40) ÐTTôn 2003:73.  Xem thêm Nguyễn Văn Hoàn, “Trên đường đi tìm nguyên tác Truyện Kiều,” trong cùng sách, trang 431-448, in lại bài viết trong Tạp chí Văn học số 6 năm 1998